Hoe ontwikkelt mijn bedrijf of organisatie ethisch verantwoorde en betrouwbare AI?

Sinds ’s werelds eerste AI wet, de Verordening (EU) 2024/1689 (“AI verordening”), is aangenomen wordt deze verordening sinds afgelopen jaar en de komende jaren stapsgewijs van toepassing binnen de gehele EU.

Wat mag wel en wat mag niet?

Op dit moment worstelen veel bedrijven en organisaties met de vraag wat er in de praktijk reeds nu precies van hen verwacht wordt ten aanzien van de ontwikkeling en het gebruik van AI technologie.

In Nederland worstelen veel bedrijven en organisaties op dit moment met vragen zoals:

“Onze ontwikkelaars willen aan de slag met betrouwbare, transparante en ethisch verantwoorde AI, maar hoe doen ze dat?”

Of,

“Wij zien in de markt aanbieders van AI tools die kunnen worden geïntegreerd om onze werkwijze en dienstverlening te veranderen, hoe weet ik of dat voldoende veilig is en mogen wij deze optie gebruiken binnen onze sector?”

Digitale Omnibus

De ontwikkelingen op het gebied van de implementatie van AI gaan enorm snel. In een vroeg stadium is juridisch advies over het toepasselijk kader nog maar beperkt mogelijk.

Ook op het gebied van toepasselijke wet – en regelgeving gaan de ontwikkelingen namelijk heel erg snel. Op 19 november 2025 publiceerde de Europese Commissie een voorstel voor de ‘Digitale Omnibus’ een voorstel om onder meer bepaalde verplichtingen uit de AI verordening te versoepelen en het tijdpad voor volledige implementatie uit te stellen, opdat nog niet alle wettelijke verplichtingen al gelden vanaf 2 augustus 2026. Het voorstel voor de Digitale Omnibus is slechts één voorbeeld van plotselinge ontwikkelingen die het regelgevend kader verschuiven, tijdens de opkomst van AI.

Praktijkgerichte handvatten

In dit artikel beantwoorden wij de vraag welke praktijkgerichte handvatten beschikbaar zijn om ethisch verantwoorde ontwikkeling van AI op te pakken binnen uw bedrijf of organisatie, ondanks,

1. onzekerheid over de omstandigheden,
2. toekomstige rechtsontwikkelingen, en
3. de enorm snelle vooruitgang van de stand van de techniek.

AI beleid voor ontwikkelaars

Eerder schreven wij over het opstellen van eigen AI beleid:

Deel II - AI & Recht: Hoe maak ik AI beleid voor mijn eigen bedrijf of organisatie?

Het is niet wettelijk verplicht om AI beleid op te stellen, maar het is verstandig om keuzes die op dit moment worden gemaakt schriftelijk vast te leggen. Juist omdat iedereen in een vroeg stadium nog niet precies kan voorspellen hoe de regelgevende kaders zich verder ontwikkelen.

Algemene spelregels onvoldoende

Afhankelijk van de aard van de dienstverlening van een bedrijf of organisatie zullen algemene spelregels omtrent het gebruik van AI mogelijk onvoldoende zijn voor álle medewerkers binnen een bedrijf of organisatie.

• Vindt binnen uw bedrijf of organisatie veel professionele opleiding plaats?
  • Het is bijvoorbeeld mogelijk dat voor starters en opleiders aparte afspraken gemaakt zullen moeten worden, om niet te veel ‘beginner’ taken die bij uitstek geschikt zijn voor het opbouwen van ervaring door AI te laten uitvoeren.
    
    
• Vindt binnen uw bedrijf of organisatie veel technische ontwikkeling plaats? Bijvoorbeeld omdat u IT leverancier of aanbieder van online dienstverlening bent?
  • Ontwikkelaars, programmeurs of overige technici kunnen eerder behoefte hebben aan concrete handvatten (“Zet ik de knop rechts, of links?”), dat wil zeggen een vertaalslag naar de praktijk in plaats van
    1. een te abstracte discussie over waarden,
    2. mensgerichtheid en
    3. het voorkomen van geautomatiseerde besluitvorming zonder menselijke tussenkomst.
       
       
  • Andersom behoeft iemand die klantgericht met mensen werkt waarschijnlijk geen grote vertaalslag tussen ethische waarden te maken, zoals
    1. het voorkomen van geautomatiseerde besluitvorming zonder menselijke tussenkomst, of
    2. in de zin van rekening houden met mensen uit de doelgroep ten aanzien van wie AI wordt ingezet, in vergelijking met hun bestaande ervaring.
  • Sterker nog, het is waarschijnlijk helemaal niet nuttig om aan service of sales medewerkers in uw nieuwe AI beleid een uitgebreide handleiding met technische specificaties aan te reiken
    
    (“Om grip te krijgen op machine learning is de basis uw kennis en ervaring met programmeertaal Python en de uitgangspunten in data science. Recente doorbraken in NLP research…”).
    
    Met andere woorden, is een té technische insteek van uw AI beleid mogelijk ongeschikt voor medewerkers voor wie een te integreren ‘AI tool’ maar een beperkt deel van hun nieuwe dagelijkse takenpakket wordt en die zelf niet ‘bij de achterkant’ kunnen sleutelen, bijvoorbeeld omdat het te integreren AI systeem überhaupt niet door het bedrijf of de organisatie zelf intern wordt ontwikkeld maar een applicatie is die afkomstig is van een leverancier.
    
    In dat laatste geval zal de betrouwbaarheid van die leverancier in het licht van wettelijke verantwoordingsplichten, onder meer uit de AI verordening en de Algemene Verordening Gegevensbescherming (“AVG”), moeten worden beoordeeld door de werkgever, vóórdat het gebruik hiervan op de werkvloer wordt toegestaan. Immers overtreding van deze wettelijke voorschriften brengt boete - en aansprakelijkheidsrisico’s mee en de werkgever is aansprakelijk voor fouten van ondergeschikten, althans kan aansprakelijk zijn voor fouten. Is de aanbieder van het AI systeem bijvoorbeeld een buiten de Europese Economische Ruimte (“EER”) gevestigde partij als leverancier, dan kunnen wettelijke beperkingen van toepassing zijn op doorgifte van data.

Nog geen eenduidige antwoorden

Kortom, er zijn in het vroegste stadium van de opkomst van AI en regulering daarvan nog geen eenduidige antwoorden voor ieder bedrijf of organisatie, noch voor iedere functie binnen deze bedrijven of organisaties.

Het is om met deze onzekerheid om te gaan dus raadzaam om de keuzes die het bedrijf of de organisatie op dit moment maakt te documenteren in ‘versie 1.0’ van het interne AI beleid. Op die manier kunnen toekomstige inzichten en verschuivingen in het toepasselijk kader van wet - en regelgeving worden verwerkt op het moment dat er meer duidelijkheid is.

Auteursrechten en AI voor ontwikkelaars

Eerder schreven wij over de intellectueel eigendomsrechtelijke aspecten van AI:

Deel I - AI & Recht: Hoe zit het met AI en auteursrecht in Nederland?

Het is van belang om in het oog te houden dat (overmatig) gebruik van bijvoorbeeld generatieve AI intellectueel eigendomsrechtelijke implicaties heeft, hetzij omdat hiermee inbreuk kan worden gemaakt op auteursrechten van anderen, hetzij omdat het risico bestaat dat op met behulp van generatieve AI gemaakte software geen auteursrechten tot stand komen waarop licenties kunnen worden verkocht.

Voortbrengselen van “de menselijke geest”

Immers auteursrecht beschermt voortbrengselen van “de menselijke geest”; de oorspronkelijke wetgever hield nog geen rekening met een ‘niet menselijke’ geest als maker van software. De Nederlandse Auteurswet is ingevoerd in 1912, sindsdien zijn er updates geweest om rekening te houden met

• de stand van de techniek en
• Europese harmonisatie,

maar een wetswijziging om ook een duidelijk standpunt over generatieve AI en ‘niet menselijkheid’ op te nemen kan nog vele jaren op zich laten wachten. In de tussentijd zullen ontwikkelaars dus rekening moeten houden met de huidige wet- en regelgeving op het gebied van auteursrecht, zelfs al vindt die zijn oorsprong vóór de introductie van commercieel beschikbare AI systemen.

AI beleid voor ontwikkelaars

Het zou dus raadzaam kunnen zijn het gebruik van generatieve AI in te perken in AI beleid voor ontwikkelaars omtrent de meest commercieel waardevolle software, of op zijn minst de instructie om ‘prompts’ te bewaren op te nemen, voor het geval ooit bewijs nodig is dat software auteursrechtelijk beschermd is.

Enige houvast kan mogelijk al eerder gevonden worden door rechtspraak in de gaten te houden. Een aantal rechters in verschillende landen deed bijvoorbeeld al uitspraken waarbij AI een rol speelde in de rechtsvraag die voor lag. Echter, losse uitspraken van lagere rechters in binnen - en buitenland zijn op zichzelf niet voldoende om handvatten te krijgen, om rechtsregels te kunnen destilleren zullen ook de hoogste rechters zich een aantal keren over de vragen die de introductie van AI in de praktijk meebrengt moeten uitlaten.

Welke handvatten kan ik opnemen in mijn AI beleid voor ontwikkelaars?

Zonder reeds volledig in werking getreden wettelijk kader en met nog maar beperkte jurisprudentie is het als bedrijf of organisatie moeilijk om nu al vragen te beantwoorden zoals:

“Wat mag ik als ontwikkelaar wel of niet doen met AI voor ethisch verantwoorde ontwikkeling?”.

Eerder schreven wij over de handreiking van de EU voor ontwikkelaars:

Europese Commissie lanceert AI tools voor onderzoekers en industrie

Een oplossing die op dit moment beschikbaar is om grip te krijgen op de onzekerheid en “aan de slag met AI” te kunnen is om aansluiting te zoeken bij gedragscodes binnen een bepaalde branche of sector, of bij de ISO 42001 certificering over AI management systemen.

Welke juridische waarde heeft een gedragscode over AI?

Hoewel een gedragscode op zichzelf geen wettelijke verplichtingen bevat kan een gezaghebbende gedragscode juridisch gezien zeer veel invloed hebben met name op de invulling van meer breed geformuleerde wettelijke verplichtingen en ‘open normen’, zoals bijvoorbeeld ‘betrouwbaarheid’ of ‘passende bescherming’, In de praktijk zal aan de open norm door een bevoegde toezichthouder en uiteindelijk een rechter invulling moeten worden gegeven, voor de invulling daarvan kan namelijk op een gedragscode uit een bepaalde sector worden gewezen.

Vgl. HR 11 July 2003, ECLI:NL:HR:2003:AF7419, NJ 2005/103 (Kouwenberg/Rabo) en HR 2 March 2001, ECLI:NL:HR:2001:AB0377, NJ 2001/649 (Trombose), para 3.3.3.

“Het Hof heeft niet blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in de gegeven omstandigheden te oordelen dat het niet naleven van het protocol als een toerekenbare tekortkoming heeft te gelden.”

Rechtsfilosofische terminologie

De AI verordening en aanverwante regelgeving is bij uitstek een voorbeeld van wettelijke voorschriften met veel abstractie en open normen, zoals

• ‘waarde -gedreven’,
• ‘mensgericht’
• ‘betrouwbaar’
• ‘transparantie’ en
• ‘ethisch verantwoord’.

Rechtsfilosofische terminologie die voor de uitvoerende technicus tot een grote mate van onzekerheid kunnen leiden wat hij of zij nou precies moet doen in de praktijk.

AI verordening & sectorspecifieke gedragscodes over AI

De Europese wetgever is zich hiervan bewust geweest, de AI verordening moedigt dus expliciet de adoptie van sectorspecifieke gedragscodes over AI gebruik aan:

“Artikel 95 Gedragscodes voor vrijwillige toepassing van specifieke voorschriften
1. Het AI-bureau en de lidstaten stimuleren en faciliteren de opstelling van gedragscodes, met inbegrip van gerelateerde governancemechanismen, die bedoeld zijn om de vrijwillige toepassing van sommige of alle voorschriften van hoofdstuk III, afdeling 2, op andere AI-systemen dan AI-systemen met een hoog risico te bevorderen, rekening houdend met de beschikbare technische oplossingen en beste praktijken van de sector die de toepassing van dergelijke voorschriften mogelijk maken.

2. Het AI-bureau en de lidstaten faciliteren de opstelling van gedragscodes met betrekking tot de vrijwillige toepassing, onder meer door gebruiksverantwoordelijken, van specifieke voorschriften voor alle AI-systemen, op basis van duidelijke doelstellingen en kernprestatie-indicatoren om de verwezenlijking van die doelstellingen te meten, met inbegrip van elementen zoals, maar niet beperkt tot:

a) toepasselijke elementen waarin de ethische richtsnoeren van de Unie voor betrouwbare AI voorzien;
b) het beoordelen en tot een minimum beperken van het effect van AI-systemen op de milieuduurzaamheid, onder meer wat betreft energie-efficiënte programmering en technieken voor het op efficiënte wijze ontwerpen, trainen en gebruiken van AI;
c) het bevorderen van AI-geletterdheid, met name die van personen die te maken hebben met de ontwikkeling, de werking en het gebruik van AI;
d) het faciliteren van een inclusief en divers ontwerp van AI-systemen, onder meer door de oprichting van inclusieve en diverse ontwikkelingsteams en de bevordering van de deelname van belanghebbenden aan dat proces;
e) het beoordelen en voorkomen van de negatieve gevolgen van AI-systemen voor kwetsbare personen of groepen van kwetsbare personen, ook wat betreft de toegankelijkheid voor personen met een handicap, en voor gendergelijkheid.

3. Gedragscodes kunnen door individuele aanbieders of gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen of door organisaties die hen vertegenwoordigen, of allebei, worden opgesteld, ook met betrokkenheid van geïnteresseerde belanghebbenden en hun representatieve organisaties, met inbegrip van maatschappelijke organisaties en de academische wereld. Gedragscodes kunnen betrekking hebben op een of meer AI-systemen, gelet op de gelijkenis qua beoogd doel van de betrokken systemen.

4. Het AI-bureau en de lidstaten houden rekening met de specifieke belangen en behoeften van kmo’s, waaronder start-ups, bij het stimuleren en faciliteren van het opstellen van gedragscodes.”

De General Purpose AI “GPAI” gedragscode

Is er binnen uw branche of sector nog geen gedragscode voor uw bedrijf of organisatie om bij aan te sluiten voor uw eigen AI beleid voor ontwikkelaars?

U kunt bijvoorbeeld de GPAI gedragscode bekijken als inspiratiebron. Ontwikkelt u niet zelf intern een AI systeem maar overweegt u integratie van een aanbieder van een AI systeem, dan kunt u kijken of de beoogde leverancier bij de GPAI gedragscode is aangesloten bijvoorbeeld als onderdeel in uw toets voor leveranciersbeoordeling.

De GPAI gedragscode bestaat uit drie hoofdstukken, ontleend uit de uitgangspunten van de AI verordening en bestemd voor de praktijk:

1. Safety and Security, oftewel ‘veiligheid en bescherming’
2. Transparency, oftewel ‘transparantie’
3. Copyright, oftewel ‘intellectueel eigendomsrechten/auteursrechten’

AI office van de Europese Unie

Op 2 augustus 2025 moesten aanbieders van GPAI modellen informatie inleveren bij de AI office van de Europese Unie. De AI office is het expertise centrum voor AI en AI regulering van de Europese Unie. Aanbieders van GPAI modellen leverden informatie aan over:

• Algemene informatie over de aanbieder en het model
• Modeleigenschappen
• Distributie- en licentiemethodiek
• Gebruik
• Trainingsproces
• Gegevens die zijn gebruikt voor training, testen en validatie
• Gebruikte (computer)rekenkracht
• Energieconsumptie

10^23 fpo

Uiterlijk 2 augustus 2025 moesten de potentiële aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden, die méér dan 10^23 fpo verbruiken en in staat zijn om

1. taal (text of audio);
2. (text-to-image); of
3. (text-to-video)

te genereren openheid geven over hun modellen en trainingsdata aan de AI office van de Europese Unie. Een AI-model voor algemene doeleinden, General Purpose AI (GPAI) zou bijvoorbeeld kunnen worden ChatGPT van OpenAI, CoPilot van Microsoft, of Grok van x.com.

Uitzonderin voor kleine – en middelgrote ondernemingen

Opmerking verdient dat kleine – en middelgrote ondernemingen (kmo) die geen GPAI aanbieden of integreren in hun dienstverlening de drie hoofdstukken van de GPAI dus niet hoeven te ondertekenen, maar deze gedragscode voor grote tech-bedrijven zou in de praktijk wel een aanknopingspunt kunnen zijn voor het eigen AI beleid voor de ontwikkelaars binnen het bedrijf of de organisatie.

Ondertekenaars GPAI gedragscode

In het midden van de hoogoplopende discussie over het tempo van AI regulering en het al dan niet uitstellen daarvan is het enige tijd onzeker geweest of de meer kritische tech-bedrijven de gedragscode zouden ondertekenen.

Google twijfelde lange tijd, maar heeft alsnog de gedragscode ondertekend. De global affairs president van Google publiceerde op 30 juli 2025 een blogpost waarin hij de volgende verklaring gaf:

“We will join several other companies, including U.S. model providers, in signing the European Union’s General Purpose AI Code of Practice. We do so with the hope that this Code, as applied, will promote European citizens’ and businesses’ access to secure, first-rate AI tools as they become available. Prompt and widespread deployment is important. Europe stands to gain significantly, potentially boosting its economy by 8% (€1.4 trillion) annually by 2034.

While the final version of the Code comes closer to supporting Europe's innovation and economic goals than where it began — and we appreciate the opportunity we have been provided to submit comments — we remain concerned that the AI Act and Code risk slowing Europe’s development and deployment of AI. In particular, departures from EU copyright law, steps that slow approvals, or requirements that expose trade secrets could chill European model development and deployment, harming Europe’s competitiveness.
We are committed to working with the AI Office to ensure the Code is proportionate and responsive to the rapid and dynamic evolution of AI. And we will be an active voice in supporting a pro-innovation approach that leads to future investment and innovation in Europe that benefits everyone

- Kent Walker | President of Global Affairs, Google & Alphabet”

De GPAI gedragscode is (op dit moment) ondertekend door:

• Accexible
• AI Alignment Solutions
• Aleph Alpha
• Almawave
• Amazon
• Anthropic
• Bria AI
• Cohere
• Cyber Institute
• Domyn
• Dweve
• Euc Inovação Portugal
• Fastweb
• Google
• Humane Technology
• IBM
• Lawise
• Microsoft
• Mistral AI
• Open Hippo
• OpenAI
• Pleias
• Re-AuditIA
• ServiceNow
• Virtuo Turing
• WRITER

Het bedrijf xAI heeft zich enkel aangesloten bij het hoofdstuk over veiligheid en beveiliging, de andere hoofstukken ondertekende xAI niet.

Meta heeft aangekondigd de gedragscode niet te zullen ondertekenen.

Vragen?

De opkomst van AI gaat razend snel. Houdt u zich bezig met ethisch verantwoorde en betrouwbare AI ontwikkeling? Hebt u vragen over wat de opkomst van AI voor u betekent? Zoekt u houvast tussen alle ontwikkelingen? U hoeft er niet alleen voor te staan.

Zorg dat u niet achter loopt. Neem vandaag nog contact op met onze IT juristen. Zij staan u graag te woord!

Virtuele Juridische Afdeling

Wilt u gebruikmaken van onze parate kennis en ons met enige regelmaat bellen? Neem een abonnement op de Virtuele Juridische Afdeling. Mail direct even dan ontvangt u vrijblijvend de voorwaarden.

Meer weten? Bel of mail gerust:

T. +31(0)70-3819281
E. info@wisemen.nl

Voor de laatste ontwikkelingen schrijft u zich nu in voor de

WiseMen Nieuwsflits!