24 juni 2022

Joanne van Eenennaam |

Privacy
Joanne van Eenennaam
Rechtspraak

Een praktisch overzicht van de do’s en don’ts van cameragebruik

Camera’s vs. Privacy

1. Inleiding

Camera’s worden alsmaar beter, goedkoper en slimmer. Het zal niemand zijn ontgaan dat individuen, bedrijven en organisaties steeds vaker camera’s willen inzetten voor allerlei doeleinden. Het gebruik van camera’s brengt echter significante risico’s op inbreuk op het fundamentele recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer met zich mee. Cameratechnologie is breed toegankelijk. Het gebruik van camera’s is in beginsel toegestaan, ook het verzamelen en verspreiden van camerabeelden is op zichzelf niet verboden. Vanuit juridisch perspectief ontstaat pas een probleem wanneer het gebruiken van camera’s in strijd is met de wet of inbreuk maakt op de rechten van een ander, bijvoorbeeld door de plaatsing en positionering van de camera of de inhoud van het verzamelde beeld- en geluidmateriaal.

De meeste camera’s zijn in staat zowel beeld- als geluidmateriaal te verzamelen. Juridisch gezien is er een onderscheid tussen beeld - en geluidmateriaal. Het is bijvoorbeeld niet toegestaan om geluidsmateriaal te verzamelen bij stelselmatig cameratoezicht. Het onderscheid tussen beeld- en geluidsmateriaal is onder andere gelegen in het feit dat een geluidsopname van een uitlating van een persoon of een gesprek kan bevatten, hiervoor gelden aparte normen, zoals deze ook zouden gelden wanneer een geluidsopname met een dictafoon of een audio recording app op een smartphone zijn verzameld of verspreid. Heimelijk gemaakte geluidsopnames kunnen bijvoorbeeld onrechtmatig verkregen bewijs opleveren, maar in ieder geval in een civiele zaak kan onrechtmatig verkregen bewijs alsnog worden gebruikt. Het op rechtmatige wijze omgaan met geluidsmateriaal is een apart onderwerp en blijft verder buiten beschouwing in dit artikel.

De vraag die opkomt is welke juridische grenzen binnen het Nederlandse recht zijn gesteld aan het gebruiken van camera’s en het verzamelen of verstrekken van camerabeelden?

Het volgende artikel schetst in grote lijnen waar men juridisch gezien op moet letten bij cameragebruik.

2. Juridisch kader

2.1 Het grondrecht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer

Het fundamentele recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer is een grondrecht, onder andere erkend in artikel 10 van de Nederlandse Grondwet, alsmede in verschillende mensenrechtenverdragen zoals in artikel 8 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens.

De Hoge Raad bepaalde in het arrest HR 9 januari 1987, nr. 12717, NJ 1987, 928,

ECLI:NL:HR:1987:AG5500,

r.o. 4.4, dat een inbreuk op het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer in beginsel een onrechtmatige daad oplevert.

De heersende lijn is meer recent nog bevestigd in HR 31 mei 2002

ECLI:NL:HR:2002:AD9609.

Het recht op privacy is geen ‘absoluut’ recht, maar kan worden afgewogen tegen andere (grond)rechten, belangen of factoren. De aanwezigheid van een rechtvaardigingsgrond kan aan een inbreuk het onrechtmatige karakter ontnemen. Of een rechtvaardigingsgrond zich voordoet, kan slechts worden beoordeeld in het licht van de omstandigheden van het geval door tegen elkaar af te wegen enerzijds de ernst van de inbreuk op het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en anderzijds de belangen die met de inbreuk makende handelingen redelijkerwijs kunnen worden gediend. Ook moet worden bezien of het gebruik van de camera voldoet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.

Met enige regelmaat komen in de lagere rechtspraak ‘burenruzies’ voor over camera’s in en rondom percelen mede gericht op het perceel van de buren en de openbare weg waarin aan rechters wordt gevraagd om een afweging te maken tussen enerzijds het belang van de gebruiker van de camera om zijn eigendommen en persoon te beveiligen en anderzijds het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van de buren.

Een recent voorbeeld is de uitspraak van Rechtbank Noord Holland van 15 september 2021,

ECLI:NL:RBNHO:2021:8075,

waarin de rechter oordeelde dat het belang van de cameragebruiker om vernielingen aan zijn eigendommen tegen te gaan zwaarder woog dan het privacybelang van de eiser. In een andere recente uitspraak van de Rechtbank Oost Brabant van 17 februari 2022,

ECLI:NL:RBOBR:2022:387

woog de mogelijke schending van privacy van omwonenden en derden zwaarder dan de beveiliging en toezicht op eigendommen van de cameragebruiker en moest de camera worden verwijderd.

2.2 Strafrecht

Het komt in de huidige praktijk vaak voor dat een bedrijf of organisatie - terecht- de vraag stelt of het inzetten van camera’s in strijd zou kunnen zijn met de EU Algemene Verordening Gegevensbescherming 2016/679 (AVG). Er is echter nog een andere vraag die men zichzelf mag stellen op het moment dat hij of zij een camera wil gebruiken, namelijk

“bega ik een strafbaar feit?”.

Het (heimelijk) plaatsen van camera’s in toiletten, kleedkamers, gedeelde woonruimtes of andermans woonruimte is strafbaar. Camera’s zijn ook middelen waar bepaalde strafbare feiten mee kunnen worden gepleegd. Een voorbeeld van een strafbaar feit gepleegd met een camera is wraakporno, oftewel zonder toestemming seksueel beeldmateriaal van een ander maken, bezitten en/of verspreiden. Wraakporno is sinds 1 januari 2020 strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht.

2.3 Overige wet- en regelgeving

Is geen sprake van een echte camera, maar een nepcamera, bijvoorbeeld als afschrikwekkend middel dan is geen sprake van een verwerking van persoonsgegevens waarop de AVG van toepassing is, maar op nationaal en lokaal niveau in de verschillende EU lidstaten kan wet – en regelgeving omtrent het gebruik van nepcamera’s bestaan.

Gemeentelijke, provinciale of andere lokale verordeningen kunnen bijzondere regels bevatten omtrent het inzetten van camera’s op of rondom eigen terrein.

3. De AVG

De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) is van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens. Camerabeelden kunnen persoonsgegevens in de zin van de AVG bevatten. Het gevolg hiervan is dat de AVG en de bepalingen daaruit van toepassing zijn voor zover een camera persoonsgegevens verwerkt of kan verwerken.

3.1 Toepasselijkheid

De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) is van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens. Er bestaat een manier om te voorkomen dat de AVG van toepassing is op cameragebruik, namelijk door de camera op dusdanige wijze te positioneren dat geen persoonsgegevens worden verwerkt. Een voorbeeld kan zijn een camera in een hoge of lage hoek te plaatsen en niet rechtstreeks op ooghoogte op menselijke gezichten te richten, zodat gelaatstrekken of voorwerpen met identificerende gegevens bijvoorbeeld een smartphone of een naamplaatje, niet kunnen worden gebruikt om een persoon te identificeren. Een ander voorbeeld kan zijn om de beeldkwaliteit bewust minder scherp te maken.

Het soort camera en de functionaliteiten die de camera biedt kunnen van invloed zijn op de wijze van toepassing van de AVG. Een voldoende ‘slimme’ camera kan bijvoorbeeld uitgerust zijn met of onderdeel vormen van technologie in staat om met de inzet van artificial intelligence biometrische gegevens te verwerken. Biometrische gegevens worden eveneens beschouwd als een bijzondere categorie van persoonsgegevens, voor de verwerking van deze gegevens gelden aparte regels.

Wat de ‘slimme’ camera verder onderscheidt zijn onder andere de betrokkenheid van derde partijen bij het verwerken van de camerabeelden en de mogelijkheid tot het inzetten van AI om de camera te dirigeren of de camerabeelden te analyseren. De relatie met een derde voor de verwerking van dergelijke gegevens, zoals een hostingpartij dient te zijn geformaliseerd in een verwerkingsovereenkomst in de zin van artikel 28 lid 3 AVG. Een bijzonder aandachtspunt bij gebruik van ‘slimme’ camera’s is het risico dat persoonsgegevens sneller kunnen worden hergebruikt voor andere doeleinden in strijd met het beginsel van doelbinding.

3.2 De Verantwoordelijke

Is de AVG van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens door middel van een camera dan is het vervolgens de vraag wie de Verantwoordelijke in de zin van de AVG is op wie verschillende wettelijke verplichtingen rusten, waaronder de algemene verantwoordingsplicht voor de verwerking van persoonsgegevens in overeenstemming met de volgende beginselen:

rechtmatigheid, behoorlijkheid en transparantie
doelbinding
minimale gegevensverwerking
juistheid
opslagbeperking
integriteit en vertrouwelijkheid

De Verantwoordelijke is de entiteit die het doel en de middelen vaststelt waarmee de persoonsgegevens worden verwerkt. De Verantwoordelijke kan een natuurlijke persoon, rechtspersoon, overheidsinstantie, een dienst of een ander orgaan zijn.

Overheidsinstanties

Publieke autoriteiten kunnen camera’s inzetten in de publieke ruimte voor de handhaving van de openbare orde, bijvoorbeeld voor de verkeersveiligheid en de opsporing van criminaliteit. Het gebruik van stelselmatig cameratoezicht in publiek toegankelijke ruimtes door publieke autoriteiten is onderworpen aan aparte wet- en regelgeving naast de AVG.

Waaronder de EU - richtlijn gegevensbescherming opsporing en vervolging van strafbare feiten 2016/680, betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen en betreffende het vrije verkeer van die gegevens. In Nederland is die richtlijn geïmplementeerd in de Wet politiegegevens (Wpg) en de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg).

Het uitvoeren van een Data Protection Impact Assessment (DPIA) is verplicht bij het inzetten van stelselmatig cameratoezicht in de publiek toegankelijke openbare ruimte door publieke autoriteiten, zoals de politie.

Individuen

De AVG is niet van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens die in de huishoudelijke context plaatsvinden. Het is niet altijd voorspelbaar waar die ‘ondergrens’ ligt, in een specifieke omstandigheid is het mogelijk dat verwerking van persoonsgegevens in de zin van de AVG heeft plaatsgevonden in of rondom een huis waarop de AVG wel van toepassing is. Zo zal een professionele social media influencer die beeldmateriaal in en rond zijn of haar huis verzamelt en publiceert op het internet voor een groot publiek en commerciële doeleinden mogelijk geen beroep kunnen doen op deze uitzondering voor huishoudelijk gebruik.

In de meeste gevallen worden geschillen omtrent het non-professionele gebruik van camera’s in en rond woningen beslecht op grond van de onrechtmatige daad zoals hierboven beschreven in paragraaf 2.1 en komt de vraag of de AVG van toepassing was en is geschonden niet aan de orde. In theorie kan het wel mogelijk zijn dat in een specifiek geschil, afhankelijk van de omstandigheden van het geval, een dergelijke cameragebruiker alsnog wordt beticht van schending van de AVG. Is de AVG toch nog van toepassing dan bevat de AVG een eigen aansprakelijkheidsgrond die eerder de toekenning van immateriële schadevergoeding toestaat dan de onrechtmatige daad. Ook kan de Autoriteit Persoonsgegevens boetes uitdelen.

In de journalistieke context is meer toegestaan op het gebied van het maken van inbreuk op de persoonlijke levenssfeer, in ieder geval indien maatschappelijke belangen hiermee zijn gediend bijvoorbeeld doordat een maatschappelijke misstand wordt blootgelegd. Het recht op privacy wordt in deze situatie namelijk afgewogen tegen het recht op vrijheid van meningsuiting van de journalist en de persvrijheid. Filmen in de publieke ruimte is in beginsel toegestaan. Blurren of zwarte balkjes over de ogen kunnen in de journalistieke context een maatregel zijn om impact op het recht op privacy te adresseren, maar is niet in iedere zaak voldoende zeker als het blurren de gelaatstrekken of identificeerbare kenmerken van een persoon niet voldoende on herkenbaar maakt.

3.3 Doel

Laten we ervan uitgaan dat de Verantwoordelijke in de zin van de AVG, de partij die het doel en de middelen (camera’s) vaststelt, geen overheidsinstantie of individu is en geen onoorbare doelen die een strafbaar feit zouden opleveren wenst na te streven. Het stelselmatig gebruik van een camera om persoonsgegevens te verwerken kan toelaatbaar zijn wanneer dat noodzakelijk is voor een gerechtvaardigd en voldoende bepaald doel.

De noodzakelijkheid van het gebruik van camera’s wordt beïnvloed door de principes proportionaliteit en subsidiariteit. Proportionaliteit heeft betrekking op de vraag of het middel van cameragebruik wel in verhouding staat tot het doel dat de Verantwoordelijke ermee wil bereiken. Subsidiariteit heeft betrekking op de vraag of het doel van de Verantwoordelijke ook met een minder ingrijpend middel dan cameragebruik kan worden bereikt.

Het uitvoeren van een Data Protection Impact Assessment (DPIA) kan een nuttig middel zijn om op gedocumenteerde wijze te onderzoeken of voorgenomen inzet van camera’s de rechten en vrijheden van personen op negatieve wijze zou kunnen beïnvloeden en te inventariseren welke maatregelen de Verantwoordelijke zou kunnen treffen om potentiële negatieve gevolgen voor personen te voorkomen of te mitigeren. Ook indien het uitvoeren van een Data Protection Impact Assessment (DPIA) voor uw bedrijf of organisatie niet verplicht is.

3.3 Grondslag

De zes grondslagen voor de rechtmatige verwerking van persoonsgegevens zijn:

Toestemming van de persoon over wie de persoonsgegevens gaan.
Het is noodzakelijk om gegevens te verwerken om een overeenkomst uit te voeren.
Het is noodzakelijk om gegevens te verwerken omdat de Verantwoordelijk daartoe wettelijk verplicht is.
Het is noodzakelijk om gegevens te verwerken om vitale belangen te beschermen.
Het is noodzakelijk om gegevens te verwerken om een taak van algemeen belang of openbaar gezag uit te oefenen.
Het is noodzakelijk om gegevens te verwerken om een gerechtvaardigd belang van de Verantwoordelijke te behartigen.

Er bestaat discussie over de vraag in hoeverre het verwerken van beeldmateriaal via camera’s beschouwd dient te worden als het verwerken van de bijzondere categorie van persoonsgegevens ras of etnische afkomst. Indien sprake is van de verwerking van bijzondere persoonsgegevens ras/etniciteit dan is mede een uitzondering op het verbod op het verwerken van deze bijzondere persoonsgegevens een vereiste voor de rechtmatigheid van de verwerking. De uitzonderingen op het verbod op verwerking van persoonsgegevens over ras of etniciteit zijn:

Iemand heeft uitdrukkelijk toestemming gegeven voor de verwerking van zijn of haar persoonsgegevens.
De verwerking is noodzakelijk om verplichtingen uit te voeren of specifieke rechten uit te oefenen van de Verantwoordelijke of de betrokken persoon op het gebied van het arbeidsrecht, het socialezekerheidsrecht of het socialebeschermingsrecht.
De verwerking is noodzakelijk om de vitale belangen van de betrokken persoon of van een andere natuurlijke persoon te beschermen, dit geldt alleen wanneer diegene fysiek of juridisch niet in staat is om zijn of haar toestemming te geven.
De Verantwoordelijke verwerkt de gegevens als stichting, vereniging of andere instantie zonder winstoogmerk die op politiek, levensbeschouwelijk, godsdienstig of vakbondsgebied werkzaam is. Het gaat om gegevens van (oud)leden of personen met wie de Verantwoordelijke regelmatig contact heeft gerelateerd aan die doelstelling. De Verantwoordelijke verwerkt de gegevens voor gerechtvaardigde activiteiten en met passende waarborgen.
De Verantwoordelijke verwerkt persoonsgegevens die de betrokkene zelf doelbewust openbaar heeft gemaakt.
De verwerking is noodzakelijk om een rechtsvordering in te stellen, uit te oefenen of te onderbouwen. Of u handelt als gerecht vanuit uw rechtsbevoegdheid.
De verwerking is noodzakelijk voor een zwaarwegend algemeen belang.
De verwerking is noodzakelijk voor doeleinden van preventieve of (arbeids)geneeskundige aard. Zoals het beoordelen van arbeidsgeschiktheid en/of het verstrekken van gezondheidszorg.
De verwerking is noodzakelijk voor de volksgezondheid.
De verwerking is noodzakelijk voor archivering in het algemeen belang, wetenschappelijk/historisch onderzoek of statistische doeleinden.

3.4 Bewaartermijn camerabeelden

De richtlijn bewaartermijn van camerabeelden verzameld met stelselmatig cameratoezicht door werkgevers is 4 weken, tenzij een incident is vastgelegd. Leggen de camerabeelden een incident vast, bijvoorbeeld een diefstal, dan mogen de beelden van dat incident worden bewaard voor zo lang als noodzakelijk voor de afhandeling van het incident.

3.5 Transparantie (waarschuwingsborden)

Mede op grond van de AVG rust op de Verantwoordelijke de verplichting om de betrokkenen actief te informeren omtrent de verwerking van zijn of haar persoonsgegevens, onder andere op grond van het transparantiebeginsel.

Bij de verwerking van persoonsgegevens door middel van camera’s gebeurt een deel van het informeren van de betrokkenen via waarschuwingsborden. Veel waarschuwingsborden bij camera’s zijn echter verouderd en eigenlijk onvoldoende vanuit het oogpunt van de AVG. Een bord waarop slechts staat ‘cameratoezicht’ en een plaatje van een camera bevat namelijk geen informatie over het doel of de grondslag of de identiteit of contactgegevens van de Verantwoordelijke die de camera heeft geplaatst of laten plaatsen.

4. Bepaalde categorieën van personen in beeld van de camera

Werknemers

In de praktijk komt het verassend genoeg voor dat werkgevers tot in het toilet toe de activiteiten van hun werknemers willen filmen, dit is uiteraard niet toegestaan. Het kwam zeker tijdens de lockdowns in reactie op de de Covid 19 pandemie waar thuiswerken de norm werd voor dat werkgevers zich begonnen af te vragen of zij mochten verlangen van hun werknemers om een ‘open’ webcam gericht te laten op hun gezicht en hun thuiswerkplek om hun gedrag en aanwezigheid te kunnen monitoren.

De werkgever is in ieder geval wettelijk verplicht zich jegens zijn werknemers als een ‘goed werkgever’ te gedragen. Naast deze open norm is er een meer concrete wet en regelgeving, onder andere binnen de AVG, om de werknemer die zich in een afhankelijke positie bevindt tegenover zijn werkgever te beschermen tegen schending van zijn of haar privacy op de werkplek door middel van heimelijke of excessieve monitoring en volgsystemen.

De werknemer bevindt zich in de ogen van de (Europese) wetgever in een zeer afhankelijke positie voor wat betreft het effectieve genot van zijn fundamentele recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer binnen de arbeidsrelatie. De psychosociale impact van surveillance op een werknemer is een onderwerp waarnaar in Europees verband vaak onderzoek wordt gedaan.

Is een werkgever voornemens cameratoezicht in te zetten op de werkvloer en is er een ondernemingsraad, dan dient de Ondernemingsraad (OR) hiermee in te stemmen. Uit artikel 27 lid 1 sub k en artikel 27 lid 1 sub l van de wet op de ondernemingsraden (WOR) volgt namelijk dat voor zogeheten ‘personeelsvolgsystemen’ een instemmingsplicht geldt, personeelsvolgsystemen zijn voorzieningen die gericht zijn op of geschikt zijn voor waarneming van of controle op aanwezigheid, gedrag of prestaties van de in de onderneming werkzame personen.

Bovendien heeft de OR op grond van artikel 25 lid 1 sub k het recht om te adviseren over de invoering of wijziging van een belangrijke technologische voorziening binnen de organisatie.

Het heimelijk filmen van werknemers is volgens de Autoriteit Persoonsgegevens alleen toegestaan voor het doel om diefstal of fraude te bestrijden. Voor trainingsdoeleinden of om functioneren te beoordelen zou heimelijk filmen te inbreukmakend zijn. De voorganger van de Autoriteit Persoonsgegevens, het College Bescherming Persoonsgegevens heeft MediaMarkt voor het heimelijk filmen van werknemers berispt in een onderzoek van 21 november 2013. De Autoriteit Persoonsgegevens zet deze ingezette lijn door en staat heimelijk filmen van werknemers voor de doeleinden van training en functioneringsbeoordeling niet toe.

De werknemer moet van filmen voor trainingsdoeleinden van te voren op de hoogte zijn gebracht en de proportionaliteit c.q. subsidiariteit dient in acht te worden genomen, een trainingsperiode zou met het oog op proportionaliteit bijvoorbeeld waarschijnlijk niet onnodig lang moeten duren.

Het is vaak verstandig om te documenteren dat men zich bewust is geweest van potentiële risico’s voor de privacy van werknemers, bijvoorbeeld in een DPIA of in een apart cameraprotocol in een personeelshandboek.

Studenten

In tegenstelling tot werknemers is voor studenten in een geruchtmakende uitspraak van de Gerechtshof Amsterdam 1 juni 2021 (Proctorio)

ECLI:NL:GHAMS:2021:1560

geoordeeld dat het gebruik maken van webcams gericht op de gezichten van studenten tijdens examens op afstand tijdens de coronapandemie wel geoorloofd was.

De rechter oordeelde dat het voor de doeleinden van surveillance tijdens het afleggen van examens geoorloofd was om Proctorio te gebruiken, mede omdat het belang van de Universiteit van Amsterdam om te voldoen aan de verplichting om onder surveillance examens af te nemen zwaarder woog dan de privacybelangen van de studenten. In deze specifieke casus woog ook mee dat de Universiteit van Amsterdam vooraf onderzoek had gedaan naar de potentiële impact van het gebruik van Proctorio op de privacy van de studenten en advies had ingewonnen bij de Functionaris Gegevensbescherming (FG) van de onderwijsorganisatie.

Hoewel de gemiddelde leeftijd van studenten aan de Universiteit Amsterdam niet aan de orde kwam in deze uitspraak is het van belang te beseffen dat studenten gemiddeld 22 jaar oud zijn. De studenten zijn volwassenen en niet langer leerplichtig.

Had deze zaak betrekking gehad op scholieren dan is het mogelijk dat de afweging tussen de belangen van de school om te surveilleren door middel van webcams bij toetsing op afstand en de privacybelangen van minderjarigen een andere uitkomst had gehad. De AVG bevat namelijk bijzondere regels met betrekking tot de toelaatbaarheid van de verwerking van de persoonsgegevens van kinderen jonger dan 16 jaar, binnen de systematiek van de AVG worden naast werknemers namelijk ook kinderen beschouwd als kwetsbare personen.

Bezoekers of de toevallige voorbijganger

Hangen er camera’s in of rond een gebouw van uw bedrijf of organisatie, vergeet dan niet dat ook andere personen in hun persoonlijke levenssfeer kunnen worden geraakt door het gebruik van deze camera’s dan degenen met wie uw bedrijf of organisatie direct persoonlijk contact heeft en die vaker op locatie aanwezig zijn, zoals degenen die werken of studeren in het gebouw. Ook de toevallige voorbijganger of een bezoeker, dat wil zeggen een persoon die slechts een enkele keer in beeld is, heeft het fundamentele recht op eerbiediging van zijn of haar persoonlijke levenssfeer.

De toevallige voorbijganger kan dus ook worden geraakt door het verschijnen op camerabeelden. Gezien het feit dat er waarschijnlijk geen contractuele relatie en weinig contact bestaat tussen de Verantwoordelijke en een toevallige voorbijganger zijn de mogelijke grondslagen en de mogelijkheden om dergelijke data subjecten actief te informeren over de verwerking van hun persoonsgegevens meer beperkt.

Vanuit het perspectief van de AVG gelden ook voor de verwerking van de persoonsgegevens van deze persoon dat sprake dient te zijn van een geldige grondslag en dat hij of zij geïnformeerd dient te worden, dat zijn of haar persoonsgegevens worden verwerkt. Het is bijvoorbeeld mogelijk om hieraan tegemoet te komen met waarschuwingsborden waaruit in één oogopslag informatie over de aanwezigheid en positie van camera’s, de doeleinden en de identiteit/contactgegevens van de Verantwoordelijke blijken.

5. Vuistregels

Do’s

De volgende uitgangspunten zijn nuttig om in gedachten te houden.

Geef op transparante wijze aan onder wiens verantwoordelijkheid de camera’s worden gebruikt. Welke partij beslist of, waar, hoe en met welk doel de camera wordt gebruikt?
Geef op transparante wijze aan met welk gerechtvaardigd doel de camera’s worden gebruikt en waarom het noodzakelijk is om camera’s te gebruiken om dat doel te bereiken.
Uit welke invalshoek worden de beelden verzameld? Richt camera’s niet rechtstreeks op gezichten, bijvoorbeeld door camera’s hoog of met een niet-directe invalshoek te plaatsen.
Maak bij stelselmatig cameratoezicht geen geluidsopnames.
Geef op duidelijke en transparante wijze aan waar de camera’s zijn geplaatst, door welke organisatie Verantwoordelijke is en met welk doel de camera’s zijn geplaatst. Het waarschuwingsteken dient mede ter informatie voor de personen wier beeltenis kan worden verwerkt. Denk hierbij aan bijvoorbeeld een waarschuwingsbord of een sticker met daarop het symbool van een camera, het doel: “voor beveiliging van onze eigendommen” en het logo van de organisatie
Hanteer een bewaartermijn van maximaal 4 weken voor camerabeelden, tenzij op de betreffende beelden een incident is vastgelegd, zoals een diefstal of een mishandeling. Bewaar de beelden waar nog iets mee moet gebeuren, bijvoorbeeld als bewijs in een civiel- of strafrechtelijke procedure, apart.

Don’ts

Hang geen camera’s in kleedkamers, toiletten of (gedeelde) woonruimtes.
Richt niet zomaar camera’s op werknemers zonder gedocumenteerd risicoafweging, waarschuwing of overleg.
Richt niet zomaar camera’s op minderjarigen.

5. Conclusie

Helaas is er geen eenduidig antwoord te geven op de vraag wanneer de inzet van camera’s wel of niet geoorloofd is en voor welke doeleinden specifieke camerabeelden wel of niet mogen worden gebruikt. Het antwoord op deze vragen is namelijk zeer sterk afhankelijk van een belangenafweging binnen de gegeven omstandigheden.

Zeer veel uiteenlopende wet- en regelgeving is relevant voor het gebruik van camera’s. Zoals het fundamentele recht op privacy in de Grondwet en mensenrechtenverdragen, strafrechtelijke en strafvorderlijke wet en regelgeving en de Algemene Verordening Gegevensbescherming.

Verschillende factoren, zoals de rol, belangen en doelen van de Verantwoordelijke; de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit; de incidentele of stelselmatige aard van het cameragebruik; de positionering, locatie en functionaliteiten van de camera; de categorieën van personen in beeld van de camera; volledigheid van waarschuwingsborden; getroffen maatregelen en vele andere factoren spelen allemaal een rol bij de beoordeling van de rechtmatigheid van cameragebruik.

Ieder advies over de juridische implicaties van voorgenomen cameragebruik dient dus te worden toegesneden op de omstandigheden van het geval.

Advies

Gaat u gebruik maken van camera’s op uw locaties of tijdens uw activiteiten? Wij kunnen u bijstaan met juridisch advies over het gebruik van camera’s voor uw doeleinden.

Wilt u gebruikmaken van onze parate kennis en ons met enige regelmaat bellen? Neem een abonnement op de Virtuele Juridische Afdeling. Mail direct even dan ontvangt u vrijblijvend de voorwaarden.

Meer weten? Bel of mail gerust:

T. +31(0)70-3819281
E. info@wisemen.nl

Voor de laatste ontwikkelingen schrijft u zich nu in voor de

WiseMen Nieuwsflits!

Archief

02 november 2026	Thuiswerken of juist naar kantoor? Booking uitspraak
27 oktober 2026	De werking en juridische betekenis van het porteren van videogames
26 oktober 2026	Mijn werknemer houdt zich niet aan zijn/haar re-integratieverplichtingen
14 oktober 2026	Internetconsultatie gestart voor de aangepaste Zelfstandigenwet
14 oktober 2026	Voormalig werknemer is geen werknemer gebleven maar opdrachtnemer
01 september 2026	Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte en ontbinding
31 augustus 2026	Onduidelijkheid over de arbeidsomvang?
28 augustus 2026	IT-Inkoopvoorwaarden; hoe werkt het indexeringsproces?
28 augustus 2026	Indexeringsclausule huurovereenkomst
18 augustus 2026	Nieuwe regels voor het delen van digitaal bewijsmateriaal
10 augustus 2026	Juiste stappen tot succesvol ontbindingsverzoek
30 juli 2026	Welke wettelijke verplichtingen zijn van toepassing op gebruiksverantwoordelijke (‘deployer’) van hoog risico AI systemen?
08 juli 2026	Overmacht in IT-branchevoorwaarden
15 juni 2026	(update 10 juni 2026) Welke transparantieverplichtingen gelden voor AI gebruik?
08 juni 2026	Kan door AI-gegenereerde output auteursrechtelijk worden beschermd?
21 mei 2026	Werknemer weigert mediation, wat dan?
14 mei 2026	Welke gevolgen heeft verkeerd gebruik van AI in rechtszaken? (update)
24 april 2026	Data Act: directe en indirecte toegang tot gegevens
07 april 2026	Proefdraaien? Opletten!
03 april 2026	Relatiebeding al verlopen maar toch nog onrechtmatige concurrentie?
10 maart 2026	Welke gevolgen heeft verkeerd gebruik van AI in rechtszaken?
16 februari 2026	Zaak C-97/23 P WhatsApp Ireland v European Data Protection Board
22 januari 2026	EU Data act verordening & Exit - en continuïteitsregelingen in IT contracten
14 januari 2026	Ontbinding arbeidsovereenkomst voor "bankzittende" kennismigrant
31 december 2025	Niet gemeld nevenwerk kan tot ontslag leiden, maar niet altijd op staande voet!
30 december 2025	Arbeidsvoorwaarde of niet?
30 december 2025	Welke transparantieverplichtingen gelden voor AI gebruik?
27 december 2025	Voorstel Digitale Omnibus: voorgestelde wijzigingen Algemene Verordening Gegevensbescherming (“AVG’’)
17 december 2025	Hoe ontwikkelt mijn bedrijf of organisatie ethisch verantwoorde en betrouwbare AI?
11 december 2025	De klachtplicht in het arbeidsrecht geldt ook bij vakantiebijslag
17 november 2025	Nogmaals een proeftijd-zaak die tot een hoge vergoeding leidde
13 oktober 2025	Het nieuwe bewijsrecht: recht op inzage zonder rechter
10 oktober 2025	Doorverkoop van merkproducten zonder originele verpakking: mag dat?
13 augustus 2025	Implementatie van informatiebeveiliging: ISO 27001 is niet altijd zaligmakend
11 augustus 2025	Nieuwe cybersecurity - vereisten EU radioapparatuurrichtlijn (2014/53/EU) (“RED”)
28 juli 2025	Non-concurrentiebeding en pensioengerechtigde leeftijd
08 juli 2025	Valse recensie/ negatieve review
30 juni 2025	Europese Commissie lanceert AI tools voor onderzoekers en industrie
23 juni 2025	Nietige proeftijd leidt tot hoge vergoeding
10 juni 2025	Deel II - AI & Recht: Hoe maak ik AI beleid voor mijn eigen bedrijf of organisatie?
06 juni 2025	Wat zegt de DORA over informatieregisters van IT contracten bij financiële entiteiten?
29 mei 2025	De Wet Toelating Terbeschikkingstelling Arbeidskrachten (WTTA)
15 mei 2025	Valt uw systeem binnen de reikwijdte van de AI-verordening?
07 mei 2025	Toegankelijkheidsrichtlijn/ European Accessibility Act (EAA)
22 april 2025	De EU European Health Data Space verordening is in werking getreden, wat nu?
28 maart 2025	Wat is de juridische waarde van NEN 7510 Certificering?
21 maart 2025	De arbeidsovereenkomst en het intellectuele eigendom
20 januari 2025	Zzp-er of toch een arbeidsovereenkomst?
14 januari 2025	Mededelingen aan werknemers niet zonder meer via werk-mail-adres
14 januari 2025	Wat is een kritieke of belangrijke functie onder de DORA verordening?
23 oktober 2024	Wanneer zijn persoonsgegevens gezondheidsgegevens? Hof van Justitie doet uitspraak
14 oktober 2024	Moet je overwerk ook betalen als daarover geen afspraak is?
09 oktober 2024	Commerciële belangen als AVG-grondslag: Hof van Justitie doet uitspraak
30 september 2024	Welke basisvereisten stelt de DORA verordening aan IT contracten in de financiële sector?
19 september 2024	Werknemer meldt zich ziek en reageert niet op oproepen bedrijfsarts
16 september 2024	Handhavingsmoratorium op de Wet DBA opgeheven
26 augustus 2024	Wat is het verschil tussen een stageovereenkomst en een arbeidsovereenkomst en waarom is dat belangrijk?
28 juni 2024	Overgang van onderneming & slechtere pensioenregeling
25 juni 2024	CO₂-registratieplicht en Duurzaamheidsregels
20 juni 2024	Concurrentiebeding en faillissement
13 juni 2024	Non-concurrentiebeding stilzwijgend mee bij wijziging arbeidsovereenkomst, functie, of loon?
08 mei 2024	Vergoeding verschuldigd door niet verlengen arbeidsovereenkomst op grond van discriminatie
25 maart 2024	Wie beschermt de ‘wezenlijke wijziging’?
07 maart 2024	Sinds 1 januari 2024 is Doxing strafbaar. Wat betekent dat?
18 januari 2024	CAO-norm beschermt opdrachtnemers binnen het aanbestedingsrecht
18 januari 2024	“Bek houden anders trek ik je kop van je romp”
03 januari 2024	Werkgever blijft verantwoordelijk voor oordeel bedrijfsarts
10 december 2023	De Nieuwe Platformaansprakelijkheid (DSA)
23 november 2023	Deel I - AI & Recht: Hoe zit het met AI en auteursrecht in Nederland?
17 oktober 2023	Bonusregeling
03 oktober 2023	Mag je nu echt nooit een tweede proeftijd overeenkomen?
14 september 2023	Bestuurder persoonlijk aansprakelijk voor onjuist ontslag
04 september 2023	Het recht op een naam is ook privacyrecht
15 augustus 2023	Geen verblijfsvergunning meer, ontslag?
13 augustus 2023	Onvoldoende reageren op klachten van ongepast en ongewenst gedrag
31 juli 2023	Nieuw adequaatheidsbesluit doorgifte persoonsgegevens tussen VS en EU
29 juni 2023	Verplichtingen van de ICT-leverancier: Resultaat of inspanning?
22 juni 2023	Hoe beschermt u uw merk?
19 juni 2023	Wat betekent het kort geding in de Blauw/Nebu-zaak?
19 juni 2023	Hoe beoordeel je of een online-uiting (on)rechtmatig is?
15 juni 2023	Staan uw merken en domeinnamen wel op de juiste entiteit?
14 juni 2023	Proeftijdbeding
17 maart 2023	Vestigen pandrecht op software
17 februari 2023	Ontslag wegens niet melden nevenwerkzaamheden
13 februari 2023	Niet door werknemer getekende beëindigingsovereenkomst toch geldig?
16 november 2022	Merkenrecht: wat is een merk en wat kan ik ermee?
04 november 2022	Aanzegplicht bij een arbeidscontract van bepaalde tijd
28 oktober 2022	Ontslag op staande voet in vogelvlucht
21 oktober 2022	Auteursrechtelijke aansprakelijkheid van onlinediensten bij gebruikers met een VPN
30 september 2022	Vergelijkende reclame: mag het eigenlijk wel?
28 september 2022	Te modern beoordelingsbeleid leidt al snel tot billijke vergoeding bij ontbinding
13 september 2022	Betalingstermijnen kleine ondernemer en grootbedrijf
23 augustus 2022	Verzwijgen arbeidsverleden: baan kwijt en vergoeding betalen aan werkgever
23 augustus 2022	Wet transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden
23 juni 2022	Let op: werkgever mag e-mail werknemer niet zomaar controleren!
24 mei 2022	Wanneer heeft u een ‘privacyverklaring’ nodig?
17 mei 2022	Opzegverbod tijdens ziekte
06 mei 2022	Kan een niet-getekend contract toch bindend zijn?
09 maart 2022	Ouderschapsverlof vanaf augustus 2022 deels betaald!
07 maart 2022	Verwerker of (gezamenlijke) verantwoordelijke?
17 februari 2022	Thuiswerken, geheimhouding en printen
10 februari 2022	Geheimhoudingsbeding in arbeidsovereenkomst en overleggen documenten aan advocaat
09 februari 2022	Wat is een Data Transfer Impact Assessment ("DTIA")
15 december 2021	De holding als bestuurder van de werkmaatschappij
07 december 2021	Wederindiensttredingsvoorwaarde
14 oktober 2021	Toestemming als grondslag?
15 juni 2021	De Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (Wbtr)
21 april 2021	Software medisch hulpmiddel in verordening medische hulpmiddelen
05 april 2021	Third Party Litigation Funding
05 april 2021	Certificering van aandelen en stemrechtloze aandelen
31 maart 2021	Wat betekent HvJEU Brain Products/BioSemi (C 219/11) voor ICT in de zorg?
17 maart 2021	Wat is de toegevoegde waarde van een IT-advocaat?
15 maart 2021	Wanneer is software een medisch hulpmiddel?
04 januari 2021	De Schrems II-uitspraak en doorgifte van persoonsgegevens
27 november 2020	Wanneer is een werknemer gebonden aan een non-concurrentiebeding?
19 oktober 2020	Mag ik data scrapen van het internet?
18 september 2020	Hoe werkt een beëindigingsovereenkomst?
17 september 2020	Let op! Laatste mogelijkheid compensatie transitievergoeding UWV voor langdurige arbeidsongeschikten
02 september 2020	Makkelijk van werknemer af door eigen faillissement aan te vragen?
26 augustus 2020	Thuiswerken: waar moet u op letten?
19 augustus 2020	Wijzigingen van statuten
19 augustus 2020	Het UBO-register \| Vanaf welke datum zijn organisaties verplicht de uiteindelijk belanghebbende(n) in te schrijven?
27 juli 2020	Ontslag om plastic tasje niet gerechtvaardigd
19 juni 2020	Wat mag je van een ICT-leverancier verwachten?
18 juni 2020	Loonbetaling opschorten door ‘coronacrisis’?
08 juni 2020	Schrems II: zijn standaardcontractbepalingen straks nog geldig?
28 april 2020	Schadevergoeding onder de AVG
08 april 2020	NLdigital Voorwaarden geïntroduceerd
06 april 2020	Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid
20 maart 2020	Coronavirus en overeenkomsten: hoe zit het met overmacht?
06 maart 2020	Boete KNLTB: wat valt op en waar moet u op letten?
24 februari 2020	Toezicht op AI en algoritmes
23 februari 2020	Werkneemster ontslaan die na bevalling minder uren wil werken, is discriminatie.
19 februari 2020	Workshop Praktische bescherming van IE-rechten
13 februari 2020	Er nu nog samen uitkomen is een gepasseerd station”, aldus de NS
12 februari 2020	Opzegging en de contractuele materiële vereisten
10 februari 2020	Workshop: De meestvoorkomende misverstanden over de AVG
05 februari 2020	Workshop WAB 5 maart 2020
04 februari 2020	Ernstige fout accountant
03 februari 2020	Zwarte lijst en belangenafweging
27 januari 2020	Niet de bescherming van art. 7:18 B.W.
20 januari 2020	Artikel 1:88 BW. Toestemming echtgenoot
15 januari 2020	Exoneratiebeding en Haviltex-maatstaf
13 januari 2020	Beding hypotheekhouder bevoegdheid geeft het verbonden goed toe te eigenen is nietig
11 januari 2020	Leg altijd vast wie de partijen zijn bij de overeenkomst
10 januari 2020	Ontslag op staande voet ook mogelijk voor privé handelingen?
09 januari 2020	Ontbinding koopovereenkomst. Ontbinding koopovereenkomst II
08 januari 2020	Pandrecht op de opdrachtenportefeuilles van makelaarskantoor, kan dat?
08 januari 2020	Consumentenkoop. Ontbinding koopovereenkomst I
08 januari 2020	Zuiver commercieel belang: wel of niet een ‘gerechtvaardigd belang’?
03 januari 2020	Nieuwe uitvoeringsregels UWV
02 januari 2020	Treintje rijden’ met uitgeleende auto
02 januari 2020	Op het hoofd van je vriendje zitten is leuker
01 januari 2020	Is met het intellectuele eigendom van de software ook de levering van de broncode overeengekomen?
17 december 2019	Kerstkaarten en de AVG
03 december 2019	Interview(s) LIVE op AvdR Legalflix
15 oktober 2019	“Hosting”-aanbieders mogen verplicht worden tot notice and stay down
11 oktober 2019	Hoe zit het ook alweer met de proceskostenvergoeding in rechtszaken?
01 oktober 2019	Werkkostenregeling wordt verruimd
17 september 2019	Wanneer mag een werkgever vingerscans verplichten?
16 september 2019	Wet arbeidsmarkt in balans’ (WAB) treedt per 1 januari 2020 in werking
02 september 2019	AP geeft praktische informatie over verwerkers
23 mei 2019	3 aandachtspunten bij aanschaf bedrijfssoftware
06 mei 2019	Transitievergoeding mag in mindering op schadevergoeding na ongeval
22 maart 2019	Loot boxes in games en de juridische gevaren
18 maart 2019	De AP maakt een einde aan cookiewalls
06 maart 2019	Ingebrekestelling sturen? Doe dit wel goed!
19 februari 2019	De AVG en de uitingsvrijheid: kan iedereen journalist zijn?
18 februari 2019	Hoe zit het met de opzegtermijnen?
14 februari 2019	Overtreding geheimhoudingsbeding met ontslag op staande voet tot gevolg
12 februari 2019	Is uw licentiebeleid op orde? Doe de software check! (PRE BSA)
12 februari 2019	Alle licenties al op orde?
12 februari 2019	De do’s & don’ts van Tweedehands Software
12 februari 2019	Het recht van bezwaar tegen direct marketing
28 januari 2019	Franse toezichthouder legt Google boete op van 50 miljoen euro
10 januari 2019	Recht op inzage in personeelsdossiers
07 januari 2019	Mobiele apps en dataverwerking, wat zijn de regels?
02 januari 2019	Pandrecht op software
31 december 2018	De civiele procedure bij de rechtbank
31 december 2018	Distributieovereenkomst
24 december 2018	Wijzigingen arbeidsrecht voor 2019
05 december 2018	Uitgelicht: Privacy en cloud computing
23 november 2018	Wet bescherming bedrijfsgeheimen
08 november 2018	Pensioenplafond transitievergoeding?
05 november 2018	Is er leven na de toestemmingsintrekking?
14 september 2018	Betalingsregeling belastingdienst wordt aangepast
14 september 2018	Hoe reken je af als een overeenkomst tussentijds wordt opgezegd?
14 september 2018	Affectieschade
12 september 2018	Team Datalekken adviseert over meldplicht datalekken
05 september 2018	De eIDAS-verordening: wederzijdse erkenningsplicht van inlogmiddelen
03 september 2018	De do’s en don’ts met betrekking tot getuigschrift en referenties
21 augustus 2018	Hoe zit het tegenwoordig met de ontslagvergoeding?
21 augustus 2018	Compensatie transitievergoeding bij ontslag na 104 weken arbeidsongeschiktheid
17 augustus 2018	AP vordert dwangsom in van € 48.000,- wegens overtreding inzagerecht
10 augustus 2018	Arbeidsovereenkomst opzegbaar voordat deze is begonnen?
10 augustus 2018	Proeftijd inroepen voordat de arbeidsovereenkomst is begonnen?
31 januari 2018	Wet openbaarheid van bestuur vs. het auteursrecht
24 januari 2018	Wist u dat u als werkgever korting kunt krijgen op uw betaling van werknemerspremies?
10 november 2017	Klant failliet, en dan?
08 november 2017	Onrechtmatige review? Welke schade krijgt u vergoed?
08 november 2017	Overeenkomst van opdracht en wet minimumloon
23 oktober 2017	Hoe zit het ook al weer met betalingstermijnen?
25 september 2017	Concurrentiebeding en detachering
25 september 2017	Hoe zit het ook al weer met het nul-uren contract?
20 september 2017	Pas op met beschrijvende handelsnamen!
15 september 2017	Laat u software ontwikkelen? Denk eerst aan het auteursrecht!
11 juli 2017	Privacy op het werk
13 april 2017	AP publiceert 10-stappenplan nieuwe privacywet
17 maart 2017	Privacy en informatiebeveiliging in de zorg
16 maart 2017	Alcohol- en drugscontroles op de werkvloer
24 februari 2017	Blijf op de hoogte van berichten over uw buurt!
18 februari 2017	Payroll ondernemingen en detacheerders zijn uitzendbureaus volgens de Hoge Raad
15 februari 2017	De Privacy Scan van WiseMen
15 februari 2017	Hebben werknemers recht op inzage in adviezen van advocaat van werkgever?
15 februari 2017	Moet u een “Data Protection Officer” aanwijzen?
07 februari 2017	Controleer de beveiliging van uw website!
06 februari 2017	Jaarlijks onderhoud op uw verwerkersovereenkomst voor een vaste prijs
06 februari 2017	Criteria wel of geen dienstbetrekking (Wet DBA)
27 januari 2017	Uitstel handhaving Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (Wet DBA)
13 januari 2017	Wanneer mag je een factuur met incassokosten verhogen?
15 december 2016	Meldplicht datalekken, een tussenstand van de Autoriteit Persoonsgegevens
13 december 2016	VNG stelt Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden (GIBIT) voor IT vast
05 december 2016	Anonimiseren en privacy: waarmee moet u rekening houden?
22 november 2016	Webwinkels lopen groot risico op hoge boete van de ACM
09 november 2016	De bewijskracht van de elektronische handtekening
18 september 2016	Belangrijke uitspraak voor aanbieders gratis openbaar wifi
08 september 2016	Wanneer kan het plaatsen van een hyperlink worden verboden?
05 september 2016	Wifi-tracking MAC-adres telefoon levert inbreuk op privacy op
05 september 2016	De Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties; de stand van zaken
26 augustus 2016	BREIN pakt Facebooker aan voor auteursrechtinbreuk
11 augustus 2016	CPB publiceert "Policy Brief": overheid moet sneller inspelen op ICT ontwikkelingen.
22 juli 2016	Bedrijfsgeheim en bescherming know how. Eén NDA is geen NDA?
13 juni 2016	Sancties op het ontbreken van een bewerkersovereenkomst: nu en straks
10 juni 2016	Vergeefs beroep op clausule in IT-contract na falende back-up
17 mei 2016	Microsoft software audits bij SPLA-overeenkomsten
25 april 2016	Bent u voorbereid op de Algemene Verordening Gegevensbescherming?
07 april 2016	Omschrijving van de scope in een IT-contract
16 maart 2016	Inbreuk op auteursrechten software levert geen boete op
15 maart 2016	BREIN gaat gebruikers van bittorrent-websites achterhalen via IP-adressen.
26 februari 2016	BSA – The Software Alliance en de risico’s van Bring Your Own Device (BYOD)
26 februari 2016	Voorkom problemen met The Software Alliance - BSA
19 februari 2016	Voorkom boetes! Houd uw bewerkersovereenkomst up-to-date.
10 februari 2016	Publicatie op internet van sluiting onderneming leidt niet tot verlaging boetes.
02 februari 2016	EU-VS Privacyschild volgt Safe Harbour op.
13 januari 2016	Ex-werknemers richten concurrerende onderneming op, wat nu?
04 januari 2016	De Autoriteit Persoonsgegevens
01 januari 2016	Bewerkersovereenkomst en wet datalekken
11 december 2015	Beleidsregels meldplicht datalekken gepubliceerd
22 november 2015	Nuttige uitleg over softwarelicenties door de BSA
16 november 2015	De Pirate Bay blokkade: een tussenstand anno 2015
10 november 2015	Just do it: toestemming vragen
03 november 2015	Safe Harbor: En nu verder
08 oktober 2015	Safe Harbor Principles: ongeldig
02 oktober 2015	Hoe zit het eigenlijk met tussentijds opzeggen?
29 september 2015	Hoe zit het eigenlijk met het all-in salaris?
22 september 2015	Meldplicht bij ICT inbreuk
22 september 2015	Van beveiligingslek naar boete: de meldplicht datalekken
22 september 2015	De vervanger van de VAR
19 juni 2015	Wat is eHerkenning en waarom is het verplicht?
03 juni 2015	Een brief van de BSA? Neem die serieus!
12 mei 2015	Bezoek van de BSA
27 april 2015	Bescherming van uw databank door (algemene) voorwaarden
30 maart 2015	Bijstand bij de contractonderhandeling; noodzaak of zonde?
23 maart 2015	Wijze lessen te leren uit de jurisprudentiebundel van de SGOA.
15 maart 2015	Nieuws: WiseMen Advocaten adviseert bij start ‘de Autoriteit Finnik’
11 maart 2015	Over pensioengerechtigde werknemers en doorwerken
04 februari 2015	Belangrijke onderwerpen in cloudcontracten
21 januari 2015	Niet volgen 'Beste Practices' levert geen gebrekkige software op
03 januari 2015	Het 'downloadverbod’ en de thuiskopieheffing
12 november 2014	Inval van de BSA, hoe dan verder?
27 oktober 2014	Big Data en privacy: wat is het probleem?
15 oktober 2014	Apps en kinderen: let op de privacy!
09 oktober 2014	Het ‘recht om te worden vergeten’: de eerste Nederlandse uitspraak
09 september 2014	Online (kans)spelen
04 september 2014	Ingrijpende wijzigingen in het arbeids- en ontslagrecht per 1 januari 2015 en 1 juli 2015!
15 juli 2014	Uitgelicht: de Safe Harbor Principles
07 juli 2014	Google/AEPD: nog veel onduidelijkheden
01 juli 2014	Hoe zit het ook alweer met de vakantieaanvraag van de werknemer?
11 juni 2014	Nederland ICT publiceert nieuwe algemene voorwaarden
11 juni 2014	Algemene voorwaarden: het belang van (het bewijs van) publicatie op uw website
05 maart 2014	Voorkom legacy op standaard documenten: onderhoud op Algemene Voorwaarden is nodig
12 februari 2014	Beslag en bewijsbeslag
16 januari 2014	De kortingscode Van Dixons: SMS-SPAM?
20 december 2012	De Patriot Act: mag big brother vragen om uw data?
19 juli 2012	FENIT voorwaarden opzoekbaar op internet onvoldoende
03 juli 2012	Softwarelicenties mag je als geheel doorverkopen
15 maart 2012	Een brief van de BSA
16 februari 2012	Grootste fouten in arbeidsovereenkomsten
19 januari 2012	Uitgelicht: De agentuurovereenkomst
19 januari 2012	Uitgelicht: Het tussentijds opzegbeding
05 januari 2012	Verzuim zonder ingebrekestelling van IT-leverancier
17 november 2011	Het recht op het maken van wijzigingen in software