De Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (Wbtr)

Per 1 juli 2021 zal de Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (Wbtr) in werking treden. Het doel van de Wbtr is om de kwaliteit van bestuur en toezicht bij o.a. stichtingen en verenigingen te verbeteren. De stichting, de vereniging, de coöperatie en de onderlinge waarborgmaatschappij (OWM) zullen onder de Wbtr een vergelijkbare regeling krijgen met die van de BV en de NV in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek (BW).

De Wbtr zal binnenkort in werking treden en heeft vanaf dat moment onmiddellijke werking. Hieronder volgt in een vogelvlucht de wijzigingen die de Wbtr teweegbrengt voor bestuurders en commissarissen in de stichting, de vereniging, de coöperatie en de onderlinge waarborgmaatschappij (OWM).

De wijzigingen

1. Toezicht

a. Instellen RvC of RvT

De BV en de NV hebben vaak (verplicht) een Raad van Commissarissen (RvC) ingesteld die belast is met het toezicht op het beleid van het bestuur en op de algemene gang van zaken in de rechtspersoon. Voor de coöperatie en de onderlinge waarborgmaatschappij (OWM) bestaat ook de mogelijkheid om een RvC in te stellen. Met de komst van de Wbtr kunnen de stichting en de vereniging nu ook een RvC instellen.

De meeste stichtingen en verenigingen hebben vaak al een toezichthoudend orgaan, waaronder de Raad van Toezicht (RvT). Onder omstandigheden kan de RvT voldoen aan de nieuwe wettelijke regeling in de Wbtr en daarmee kwalificeren als een RvC, ongeacht haar benaming. Dat is aan de orde wanneer de taken en bevoegdheden van de RvT parallellen vertoont met de taken en bevoegdheden van de RvC die onder de Wbtr zijn opgenomen.

b. Instellen monistisch bestuursmodel (one-tier board)

Alle rechtspersonen kunnen onder de Wbtr voortaan kiezen voor een monistisch bestuurssysteem (nieuw artikel 2:9a BW). Bij een monistisch bestuurssysteem, of one-tier board, vormen bestuurders (uitvoerende bestuurders) en toezichthouders (niet-uitvoerende bestuurders) gezamenlijk het bestuur. Niet-uitvoerende bestuurders zijn belast met het toezicht op uitvoerende bestuurders en lijkt wat dat betreft op de RvC of RvT. Het voordeel van niet-uitvoerende bestuurders boven een RvC of RvT is dat niet-uitvoerende bestuurders geïntegreerd zijn in het bestuur en sneller kunnen ingrijpen bij bestuursbesluiten. Het grote nadeel van niet-uitvoerende bestuurders is dat zij, hoewel zij geen bestuurstaak uitoefenen en slechts een toezichthoudende taak aannemen, toch aansprakelijk kunnen worden gesteld in hun hoedanigheid als bestuurder.

c. Instellen dualistisch bestuursmodel (two-tier board)

Heeft een vereniging of stichting naast niet-uitvoerende bestuurders ook een aparte RvC of RvT, dan is sprake van een zogenaamde “two-tier board”.

2. Taakvervulling

Bestuurders en commissarissen zijn in het rechtspersonenrecht gehouden tot een behoorlijke taakvervulling en dienen zich bij de vervulling van hun taak te richten naar het belang van de rechtspersoon en de daaraan verbonden onderneming of organisatie. Dit uitgangspunt is geregeld voor de BV en de NV in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek (artikel 2:9 lid 1 jo 2:239 lid 5 BW), maar is nog niet in de wet vastgelegd voor de stichting, de vereniging, de coöperatie en de onderlinge waarborgmaatschappij (OWM).

De Wbtr brengt eenzelfde bepaling mee voor die rechtsvormen. Ook bij die rechtsvormen kan immers sprake zijn van een samenloop van belangen, bijvoorbeeld als het gaat om de belangen van de leden, donateurs, schuldeisers, werknemers en vrijwilligers. De stichting en vereniging drijven vaak geen onderneming. De wetgever heeft in de Wbtr daarom opgenomen dat bestuurders en commissarissen van de stichting en de vereniging zich bij het vervullen van hun taak moeten richten naar het belang van de rechtspersoon en de daaraan verbonden onderneming of organisatie.

3. Tegenstrijdig belang

De situatie komt wel eens voor dat een bestuurder een (in)direct persoonlijk belang heeft dat tegenstrijdig is met het belang van de rechtspersoon of betrokken is bij een ander belang dat niet in het voordeel is van de rechtspersoon. Bestuurders in de BV en de NV mogen bij een tegenstrijdig belang niet deelnemen aan de beraadslaging en besluitvorming over dat onderwerp. Deze regeling gaat, met de komst van de Wbtr, nu ook gelden voor bestuurders van de vereniging, stichting, coöperatie en de OWM. De stichting krijgt daarbij een iets andere regeling, nu de stichting geen algemene vergadering kent als orgaan.

a. Tegenstrijdig belang bij de vereniging, coöperatie en de OWM

Naar huidig recht geldt voor de vereniging, coöperatie en de OWM in geval van tegenstrijdig belang, dat de algemene vergadering één of meer personen kan aanwijzen die de rechtspersoon kan vertegenwoordigen. Het bestuur is in dat geval niet meer bevoegd om deel te nemen aan de beraadslaging en besluitvorming over dat onderwerp. De Wbtr heeft verandering gebracht in deze regeling. Wanneer het bestuur geen besluit kan nemen, dan kan het besluit worden genomen door de RvC of RvT. Is er geen RvC of RvT ingesteld, dan kan de algemene vergadering het besluit nemen.

b. Tegenstrijdig belang bij de stichting

De stichting kent momenteel geen wettelijke regeling omtrent het tegenstrijdig belang. Tegenstrijdig belang komt ook voor bij de stichting en de Wbtr heeft om die reden een wettelijke regeling noodzakelijk geacht. De stichting krijgt een iets andere regeling dan de vereniging, coöperatie en de OWM, omdat zij geen algemene vergadering heeft. Zo mag het bestuur bij een tegenstrijdig belang het besluit toch nemen, onder voorwaarde dat het bestuur de overwegingen schriftelijk vastlegt die aan het besluit ten grondslag liggen. Hiermee wordt bewerkstelligd dat bestuurders en commissarissen rekenschap geven van de norm dat zij bij de vervulling van hun taak, de belangen van de rechtspersoon en de daaraan verbonden onderneming en organisatie in acht nemen en niet hun persoonlijke belangen nastreven. Overigens voorkomt een schriftelijke vastlegging dat de bestuurder achteraf verantwoording moet afleggen voor zijn besluit. Mocht een bestuurder de overwegingen niet schriftelijk vastleggen dan leidt dit echter niet tot nietigheid of vernietigbaarheid van het besluit (artikel 2:14 en 2:15 BW).

4. Ontstentenis- en beletregeling

Het bestuur kan soms wegvallen, bijvoorbeeld bij ontstentenis (situaties waarin een vacature ontstaat: de bestuurder houdt op bestuurder te zijn door ontslag, het neerleggen van de functie of door overlijden) of een belet (situaties waarin de bestuurder zijn functie tijdelijk niet mag uitoefenen door een schorsing, of tijdelijk niet kan uitoefenen, bijvoorbeeld door een langdurige ziekte of verblijf in het buitenland). Onder de Wbtr moeten voortaan alle rechtspersonen verplicht in de statuten een regeling opnemen omtrent ontstentenis- en belet van bestuurders. In de statuten kan bijvoorbeeld worden geregeld dat een tijdelijke bestuurder zal worden aangewezen wanneer het bestuur wegvalt.

5. Aansprakelijkheid bij faillissement

Bestuurders en toezichthouders kunnen – indien hun handelen als bestuuder / toezichthouder daartoe aanleiding heeft gegeven – aansprakelijk worden gesteld bij een faillissement. Naar huidig recht zijn bestuurders en commissarissen in de vereniging en de stichting aansprakelijk, wanneer zij vennootschapsbelastingplichtig zijn, of semipubliek zijn en een jaarrekeningplicht hebben op basis van sectorale regelgeving.

De Wbtr bepaalt voortaan dat voor alle stichtingen, verenigingen, coöperaties en onderlinge waarborgmaatschappijen (OWM) bestuurdersaansprakelijkheid ontstaat wanneer sprake is van onbehoorlijke taakvervulling met faillissement als gevolg. Zij krijgen een vergelijkbare regeling met die van de BV en de NV. Aanleiding hiervoor is omdat het ook bij die rechtsvormen kan voorkomen dat bestuurders en commissarissen zich schuldig kunnen maken aan fraude of ernstig taakverzuim.

Wanneer is sprake van onbehoorlijke taakvervulling met faillissement als gevolg? Dat is onder andere het geval wanneer het bestuur niet heeft voldaan aan haar administratieplicht of de jaarrekening niet tijdig heeft gepubliceerd. Onbehoorlijke taakvervulling staat dan onweerlegbaar vast en is daarmee een belangrijk oorzaak van het faillissement.

6. Beperking van meervoudige stemrecht

Naast de BV en de NV gaat, met de komst van de Wbtr, voor alle rechtspersonen in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek (BW) een beperking van meervoudig stemrecht gelden. Een bestuurder of commissaris mag dan niet meer stemmen uitbrengen dan de andere leden van dat orgaan tezamen. De beperking is geïntroduceerd met de gedachte dat het bestuur en de RvC hun wettelijke en vennootschapsrechtelijke taken collegiaal en daarmee gezamenlijk dienen te vervullen.

Bevatten de huidige statuten een afwijkende regeling ten aanzien van het meervoudige stemrecht? Deze regeling is dan nog vijf jaar na intreding van de Wbtr geldig en vervalt automatisch na verloop van vijf jaren of bij een eerstvolgende statutenwijziging. 

7. Ontslag van bestuurders en commissarissen bij de stichting

Het bestuur is vaak het enige orgaan bij de stichting. Bestuurders kunnen het belang van de stichting schaden en daarmee de continuïteit van de stichting in gevaar brengen. De rechtbank heeft om die reden de mogelijkheid om op verzoek van het Openbaar Ministerie of van een belanghebbende een stichtingsbestuurder te ontslaan (artikel 2:298 BW). Naar huidig recht mag de rechtbank een bestuurder van een stichting alleen ontslaan wanneer sprake is van financieel wanbeheer of bij het niet-opvolgen van een rechterlijk bevel. 

De gronden waren nogal beperkt. Met de komst van Wbtr worden de ontslaggronden om bestuurders van de stichting te ontslaan verruimd. Na 1 juli 2021 heeft de rechtbank meerdere ontslaggronden om een bestuurder van een stichting te ontslaan, onder andere bij:

1. Verwaarlozing van zijn taak;
2. Andere gewichtige redenen;
3. Een ingrijpende wijziging van omstandigheden waardoor het in functie blijven van een bestuurder niet langer kan worden geduld of;
4. Het niet of niet behoorlijk voldoen aan een bevel van de voorzieningenrechter

Deze regeling geldt ook voor het ontslaan van een commissaris in de stichting. Mocht een bestuurder of commissaris worden ontslagen dan mogen zij gedurende vijf jaar geen bestuurder of commissaris van een stichting worden.

Statutenwijziging verplicht?

Statutaire regelingen omtrent meervoudig stemrecht zijn nog vijf jaar geldig na inwerkingtreding van de Wbtr en statutaire regelingen omtrent tegenstrijdig belang zijn niet langer geldig. Bovendien schrijft de Wbtr verplicht voor dat de statuten, van alle rechtspersonen die voorkomen in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek, voortaan moet voorzien in een ontstentenis- en beletregeling voor bestuurders. Raadzaam is om de statuten te wijzigen. Een statutenwijziging is van belang om verwarringen te voorkomen. Op die manier zorgt u ervoor dat uw statuten up-to-date zijn en in lijn loopt met de Wbtr.

Advies

Wilt u gebruikmaken van onze parate kennis en ons met enige regelmaat bellen? Neem een abonnement op de Virtuele Juridische Afdeling. Mail direct even dan ontvangt u vrijblijvend de voorwaarden.

Meer weten? Bel of mail gerust:

T. +31(0)70-3819281
E. info@wisemen.nl

Voor de laatste ontwikkelingen schrijft u zich nu in voor de

WiseMen Nieuwsflits!