Het recht op een naam is ook privacyrecht

Het privacyrecht is een enorm veelomvattend rechtsgebied waarvan de invloed soms opduikt waar men het misschien niet zou verwachten. Voor wie zich afvraagt:

1. Welke privacyrechten heb ik nou eigenlijk?; en
2. Hoe kan ik mijn privacyrechten inroepen?

zal het wellicht een verassing zijn dat de beroemde Algemene Verordening Gegevensbescherming (“AVG”) bij lange na niet de enige plek in ons recht is waar men het privacyrecht kan vinden.

In dit artikel wordt een onderbelicht kruispunt van het privacyrecht met het familierecht belicht. Er zal namelijk worden toegelicht welke invloed het recht op privacy heeft op Nederlands namenrecht.

Nederlands namenrecht in vogelvlucht

Op grond van artikel 10:20 van het Burgerlijk Wetboek (“BW”) worden geslachtsnaam en de voornamen van een persoon die de Nederlandse nationaliteit bezit, ongeacht de vraag of hij nog een andere nationaliteit heeft, bepaald door het Nederlandse recht. Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek bevat de kern van het Nederlandse personen- en familierecht. Onder personen- en familierecht valt bijvoorbeeld het recht op de naam en de rechten en verplichtingen die de wet verbindt aan familiebetrekkingen. In titel 2 van boek 1 van het Burgerlijk Wetboek vindt men de kern van het Nederlandse namenrecht, ook zijn internationale verdragen van toepassing.

De wet maakt een onderscheid tussen voornamen en geslachtsnamen. De regels omtrent geslachtsnamen zijn doorgaans strenger dan die omtrent voornamen.

Voornamen

In artikel 7 van het Kinderrechtenverdrag is bepaald dat ieder kind vanaf de geboorte recht heeft op een naam. Nederland is één van de landen die bepaalde voornamen kan verbieden. Hoewel in Nederland geen ‘lijst van goedgekeurde voornamen’ bestaat, zoals bijvoorbeeld in IJsland, geldt ingevolge artikel 1:4 lid 2 BW de regel dat voornamen niet ongepast mogen zijn of overeenstemmen met bestaande geslachtsnamen, tenzij die bestaande geslachtsnamen tevens gebruikelijke voornamen zijn.

Ouders die hun kind ongepaste voornamen willen geven, of mensen die hun voornaam willen wijzigen, kunnen dus worden tegengehouden. Dergelijke weigering zou geschieden door ofwel de ambtenaar van de burgerlijke stand die de geboorteakte van een kind moet inschrijven, dan wel door een rechter.

Een verzoek om tot voornaamswijziging kan bij de civiele rechter worden ingediend.

Geslachtsnamen

Geslachtsnamen, in modern taalgebruik doorgaans achternamen genoemd, zijn anders dan voornamen.

Geslachtsnamen impliceren namelijk een familierechtelijke betrekking. Met andere woorden, wanneer twee personen een geslachtsnaam delen of elkaars geslachtsnaam gebruiken wekt dat de suggestie, terecht of onterecht, dat die twee personen in juridische zin ook aan elkaar verwant zijn en aanspraak kunnen maken op bepaalde rechten voor zover die worden toegekend aan familieleden voortvloeiend uit een familierechtelijke betrekking.

Het is verboden om een geslachtsnaam van een ander te voeren zonder toestemming, wanneer je daardoor de schijn wekt die ander te zijn of tot diens geslacht of gezin te behoren terwijl dit in werkelijkheid niet zo is.

Zowel de vader als de moeder van een kind hebben geslachtsnamen en staan uiteraard in familierechtelijke betrekking tot hun kind. Vroeger kregen kinderen doorgaans de geslachtsnaam van hun vader, in de moderne tijd heeft de wetgever steeds meer keuzemogelijkheden aan ouders gegeven. De wetgever heeft wel besloten dat kinderen van dezelfde ouders, dus broers en/of zussen, bij voorkeur allen dezelfde geslachtsnaam dienen te dragen. De ouders kunnen in beginsel dus alleen bij het eerste kind kiezen.

Een verzoek tot geslachtnaamswijziging moet bij de koning, in de praktijk bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid, Dienst Justis, worden ingediend.

Wat is het verband tussen namenrecht en het recht op privacy?

Het verband tussen privacyrecht en familierecht komt vooral tot uitdrukking in artikel 8 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (“EVRM”) dat artikel luidt als volgt:

“Artikel 8. Recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven

    1 Een ieder heeft recht op respect voor zijn privé leven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.

    2 Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.”

De zinsnede “,zijn familie- en gezinsleven,” is in de rechtspraktijk gebleken familierechtelijke gevolgen te hebben binnen de verdragstaten. Een ingrijpen van een verdragsstaat in familierechtelijke betrekkingen van mensen, zoals ingrijpen bij het geven van namen aan kinderen door hun ouders of het kiezen van een eigen naam, is dus een inbreuk op het recht op privacy.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens gaf ons jurisprudentie over dit onderwerp, waaronder:

• EHRM 22 februari 1994 (Burghartz/Zwitserland), NJ 1996, 12 m. nt. EAA, rov. 24
• EHRM 25 november 1994 (Stjerna/Finland), serie A nr. 299-B, rov. 37
• EHRM 24 oktober 1996 (Guillot/Frankrijk), NJ 1997, 324

Uit deze gezaghebbende jurisprudentie komt het volgende naar voren over namenrecht als onderdeel van het recht op privacy:

“Voornamen zijn een middel om personen binnen hun familie en in het maatschappelijk verkeer te identificeren. In die zin zijn voornamen een middel van persoonlijke en emotionele identificatie en hebben daarmee betrekking op een ieders privéleven en familie- of gezinsleven in de zin van artikel 8 EVRM.”

Deze jurisprudentie heeft vooral impact gehad op het Nederlandse namenrecht bij de beoordeling van verzoeken tot wijziging van een voornaam. Volgens de wet diende een voldoende zwaarwichtig belang te bestaan bij het wijzigingsverzoek. De vraag wanneer er sprake is van een voldoende zwaarwichtig belang was in de wet en de Nederlandse wetsgeschiedenis echter nooit beantwoord. De jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens werd dus het aanknopingspunt voor de beantwoording van de vraag wanneer sprake is van een ‘voldoende zwaarwichtig belang’ waarvoor een voornaamswijzigingsverzoek zou moeten worden toegestaan.

Uit de Nederlandse wetsgeschiedenis omtrent (voornaams)wijziging volgt de volgende hoofdregel:

“Het rechtsverkeer heeft belang bij een zo hoog mogelijke mate van consistentie in de registratie van persoonsgegevens in het bevolkingsregister. Voor een wijziging van één of meerdere voornamen dient daarom een voldoende zwaarwichtig belang te bestaan.”

Uit de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens volgen de volgende toetsingscriteria voor een belangenafweging:

1. “Steeds dient in dit verband te worden onderzocht of er sprake is van een (“fair balance”) tussen enerzijds de belangen van het individu en anderzijds de belangen van de staat, waarbij niet uit het oog kan worden verloren dat iedere staat die is aangesloten bij het Europese verdrag van de rechten van de mens een zekere mate van beoordelingsvrijheid toekomt.”
   
   
2. “Bepalend bij de vraag of een weigering om een bepaalde voornaam toe te kennen een ongerechtvaardigde inmenging van de staat in het identiteitsgevoel oplevert, is de mate van ongemak/overlast (“the degree of inconvenience”) die de betrokkene hiervan ondervindt. Bij beoordeling van de ‘degree of inconvenience’ dienen alle feiten en omstandigheden te worden meegewogen, waaronder ook de vraag of het voor de betrokkene feitelijk toch mogelijk is de gewenste voornaam te voeren.”

In de Nederlandse context kan een dergelijk belang van de staat onder meer zijn: “een zo hoog mogelijke mate van consistentie in de registratie van persoonsgegevens”, maar kan bijvoorbeeld ook belangen omtrent openbare orde en veiligheid t.a.v. het functioneren van opsporings- en veiligheidsdiensten omvatten. De belangen van de staat bij de inmenging op het recht op privacy dienen bij de wet te zijn voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk, zoals in artikel 8 lid 2 EVRM bepaald.
 
De belangen van de staat moeten door de rechter dus per geval worden afgewogen tegen de belangen van het individu.

In de praktijk is daarom sprake van een zeer casuïstische beoordeling van verzoeken tot voornaamswijziging. Mogelijk is wel het geval dat naamswijzigingsverzoeken vroeger minder vaak werden toegewezen voordat de connectie met het recht op privacy werd erkend in de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.

Met andere woorden, vanaf het moment dat in rechte werd erkend dat een weigering om een persoon te laten kiezen welke namen diegene voert, of aan zijn of haar kind geeft, een inbreuk vormt op het recht op respect voor iemands privé leven, waaronder diens familie- en gezinsleven. Alsook dat niet iedere inbreuk hierop door de staat, of eventueel door derden, gerechtvaardigd kan zijn. Het belang van de connectie met privacyrecht voor de individuen die van rechten neergelegd in het personen- en familierecht gebruik willen maken kan derhalve zeker niet worden onderschat.

Conclusie

Het recht op privacy is één van de fundamentele grondrechten en één van de internationaal erkende  rechten van de mens, erkend en neergelegd in de grondwet en in internationale verdragen. De invloed van dit recht door het gehele rechtssysteem voert veel verder dan men soms verwacht, waardoor men het recht op privacy soms ook kan benutten ook bij belangen die op het eerste oog niet direct binnen privacyrecht lijken te vallen.

Zoekt u meer informatie over privacyrecht? Wilt u een privacyrecht inroepen? Heeft iemand tegen u of uw organisatie zijn of haar privacyrecht ingeroepen? Neem contact op met onze privacyjuristen voor juridisch advies.

Advies

Wilt u gebruikmaken van onze parate kennis en ons met enige regelmaat bellen? Neem een abonnement op de Virtuele Juridische Afdeling. Mail me direct even dan ontvangt u vrijblijvend de voorwaarden.

Meer weten? Bel of mail gerust:

T. +31(0)70-3819281
E. info@wisemen.nl

Voor de laatste ontwikkelingen schrijft u zich nu in voor de

WiseMen Nieuwsflits!