Juridisch medewerker
Isabella Mahieu
AVG, IT-recht, International Media Law
19 oktober 2020
WiseMen |
- Auteursrecht
- Big data
- Privacy
- Intellectuele eigendom
- IT-recht
- Rechtspraak
Mag ik data scrapen van het internet?
Het internet bevat een schat aan nuttige commercieel herbruikbare informatie. Wanneer is het wel toegestaan en wanneer niet om deze te verzamelen via scrapen of op een andere manier te exploiteren?
Hergebruik data op internet
Informatie en data op internet biedt interessante mogelijkheden voor (her)gebruik daarvan. Denk aan sites met:
- reis- en luchtvaartgegevens,
- onderzoeksresultaten, en
- gegevens over motorvoertuigen.
Het is zeer aanlokkelijk dergelijke gegevens te gebruiken voor een eigen product of dienst. Echter, dat iets ‘vrij’ op het internet te vinden is, geeft nog geen vrijbrief om dit zomaar te gebruiken.
Afhankelijk van het type informatie en eventueel geldende afspraken, kunnen er diverse regels en beperkingen gelden waarmee rekening moet worden gehouden. Waar de grenzen liggen, is niet altijd gemakkelijk te bepalen. Dit komt met name doordat meerdere rechtsgebieden tegelijkertijd van toepassing kunnen zijn.
Hieronder volgt een overzicht van mogelijke aandachtspunten waar u rekening mee moet houden als u data verkregen via het internet wenst te exploiteren.
Auteursrecht
Allereerst kunnen de gegevens auteursrechtelijk beschermd zijn.
Auteursrecht is het uitsluitend recht van de maker van een ‘werk’ om dat werk te verveelvoudigen of openbaar te maken. Een werk kan bijvoorbeeld zijn een foto of een tekst. Het werk moet wel een eigen intellectuele schepping zijn van de maker om beschermd te zijn. Dat betekent kort gezegd: er moet enige creativiteit in zitten.
Per geval zal beoordeeld moeten worden of de gegevens auteursrechtelijk beschermd zijn. Vervolgens is de vraag welk hergebruik van die gegevens is toegestaan?
In beginsel is voor verveelvoudiging en openbaarmaking toestemming van de auteursrechthebbende nodig. Maar het auteursrecht kent ook beperkingen waarop u misschien een beroep kunt doen, zoals het citaatrecht. Ook de wijze van gebruik is relevant (is er sprake van een kopie, of alleen een hyperlink of embedded link?).
Voorbeeld Auteursrecht
Een partij exploiteert een radioportal, een website waarop hyperlinks zijn te vinden naar verschillende streams van radiostations (te vinden op de websites van die radiostations).
Hierbij zouden eventuele wijzigingen in de URL’s van de radiostations zelfs geautomatiseerd aangepast kunnen worden door middel van scraping, zodat de links van de portal altijd actueel zijn.
Maakt de radioportal hiermee inbreuk op auteursrecht door de links naar deze streams te publiceren? In een zaak waarin een dergelijke situatie aan de orde was, is geoordeeld van niet. De rechtbank verwees naar het Svensson-arrest van het Hof van Justitie.
Het Hof van Justitie oordeelde daarin:
"Evenwel blijkt uit vaste rechtspraak dat een mededeling zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde is, die dezelfde werken als de oorspronkelijke mededeling betreft en net als de oorspronkelijke mededeling via internet en dus op dezelfde technische wijze werd verricht, slechts onder het begrip „mededeling aan het publiek” in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 2001/29 valt wanneer deze mededeling gericht is tot een nieuw publiek, te weten een publiek dat door de houders van het auteursrecht niet in aanmerking werd genomen toen zij toestemming verleenden voor de oorspronkelijke mededeling aan het publiek (…).
In casu dient te worden vastgesteld dat de beschikbaarstelling van de betrokken werken via een aanklikbare link zoals in het hoofdgeding niet leidt tot een mededeling van de betrokken werken aan een nieuw publiek.”
De rechtbank oordeelde op basis hiervan dat in deze zaak niet was voldaan aan het vereiste van een “nieuw publiek”, waardoor de handelwijze van de radioportal geen auteursrechtinbreuk opleverde:
“Het HvJEU heeft in het Svensson-arrest reeds beslist dat in de omstandigheden aan de orde in het hoofdgeding van die zaak geen sprake was van een nieuw publiek en dus niet van een relevante mededeling aan het publiek in de zin van artikel 3 lid 1 Arl. Nu de feitelijke omstandigheden in de onderhavige zaak vergelijkbaar zijn, geldt ook voor Nederland.FM dat zij met haar embedded hyperlinks naar uitzendingen van radiozenders geen mededeling aan het publiek doet in de zin van artikel 8 lid 2 Vrl. Ook in het geval van Nederland.FM is immers niet voldaan aan het “nieuwe publiek”-vereiste.
Zie de uitspraak van de rechtbank Den Haag van 11 januari 2017:
Databankenrecht
Een verzameling puur feitelijke gegevens zal niet snel auteursrechtelijk beschermd zijn.
Het databankenrecht is een ander recht dat wel op dit soort data kan rusten. Dit op grond van de Databankenwet. Een databank is
“een verzameling van werken, gegevens of andere zelfstandige elementen die systematisch of methodisch geordend en afzonderlijk met elektronische middelen of anderszins toegankelijk zijn en waarvan de verkrijging, de controle of de presentatie van de inhoud in kwalitatief of kwantitatief opzicht getuigt van een substantiële investering”.
Niet iedere gegevensverzameling is dus een beschermde databank. Kort gezegd moet er een:
Substantiële investering zijn geweest in:
- het verzamelen,
- controleren of
- presenteren van de inhoud van de databank.
In de praktijk blijkt dat niet altijd eenvoudig aan te tonen.
De houder van een databankrecht kan niet ieder gebruik van die databank verbieden. De beoordeling van wat nog wel is toegestaan, en waarvoor toestemming nodig is van de houder van het databankrecht, vergt een zorgvuldig onderzoek.
Voorbeeld Databankenrecht
U wenst een metazoekmachine te bouwen die kan zoeken naar advertenties in verschillende advertentiesites. De verzamelingen advertenties kunnen echter beschermde databanken zijn. Specifiek voor “dedicated’ metazoekmachines is in de rechtspraak aan de orde geweest wanneer sprake is van “hergebruik” van het geheel of een substantieel deel van de inhoud van een beschermde databank. Dat is namelijk één van de handelingen die de rechthebbende kan verbieden. Hergebruik is aan de orde als deze metazoekmachine:
“– aan de eindgebruiker een zoekformulier ter beschikking stelt dat in wezen dezelfde functionaliteiten biedt als het formulier van de databank,
– de zoekopdrachten van de eindgebruikers „realtime” vertaalt naar de zoekmachine van de databank, zodat alle gegevens van deze databank worden doorzocht, en
– aan de eindgebruiker de gevonden resultaten toont in de opmaak van haar website, waarbij de doublures tot één item worden samengevoegd, maar in een volgorde die is gebaseerd op criteria die vergelijkbaar zijn met die welke door de zoekmachine van de betrokken databank worden gebruikt om de resultaten weer te geven.”
Arrest van het Gerechtshof Den Haag van 6 mei 2014, na prejudiciële verwijzing naar het Hof van Justitie van de Europese Unie:
Privacy en gegevensbescherming
Als de gegevens direct of indirect tot personen zijn te herleiden, dient ook rekening gehouden te worden met het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (privacy) en het recht op bescherming van persoonsgegevens.
Ook ogenschijnlijke anonieme gegevens kunnen hieronder vallen. Echt anonieme gegevens zijn namelijk zeldzaam.
Dat deze informatie vrijelijk op internet te vinden is, maakt het nog niet automatisch gerechtvaardigd dit voor allerlei doeleinden te gebruiken. Ook niet als de gegevens door de desbetreffende persoon zelf openbaar zijn gemaakt.
De Algemene Verordening Gegevensbescherming stelt regels op het verwerken (waaronder: verzamelen) van persoonsgegevens. Zo moeten persoonsgegevens onder meer worden verwerkt op een wijze die ten aanzien van de betrokkene
- rechtmatig,
- behoorlijk; en
- transparant is.
Ook mogen persoonsgegevens alleen worden verwerkt voor
- welbepaalde,
- uitdrukkelijk omschreven en
- gerechtvaardigde doeleinden.
Met name het op grotere schaal verzamelen van persoonsgegevens, zeker wanneer de betrokkenen hiervan niet op de hoogte zijn, is risicovol. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is kritisch op het gebruiken van persoonsgegevens voor zuiver commerciële belangen. Volgens de AP kan dit geen gerechtvaardigd belang zijn waarop de verwerking gebaseerd kan worden. Hier is overigens wel wat op af te dingen. Zo lijken andere Europese toezichthouders hier meer ruimte voor te bieden. Maar oplettendheid blijft geboden.
In een bestuursrechtelijke zaak is echter wel aangenomen dat de gemeente Amsterdam gebruik mochten maken van scraping op websites van aanbieders van accommodaties voor toeristische verhuur zoals AirBnB. Dit gebeurde om toezicht te houden op mogelijke overtredingen van de gemeentelijke regels voor verhuur aan toeristen. In die zaak is geoordeeld dat deze werkwijze geen ongeoorloofde inbreuk op de privacy opleverde.
Zie de uitspraak van de rechtbank Amsterdam van 27 juni 2018:
“Het algemeen bestuur mag van ‘scraping’ gebruik maken om gegevens op, in dit geval, de website airbnb.nl, met software geautomatiseerd te vergaren en te analyseren. Uit de door het algemeen bestuur ingebrachte overzichten blijkt dat het gaat om recensies, met datavermelding, van gasten over een op de website airbnb.nl aangeboden accommodatie voor toeristische verhuur. (…)
Voor zover het vergaren van deze gegevens al leidt tot enige aantasting van de persoonlijke levenssfeer, is deze zodanig beperkt dat hier geen bijzondere wettelijke grondslag voor is vereist. De toezichthouders mogen dit (laten) doen op grond van hun algemene onderzoeksbevoegdheid op basis van artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en titel 2 van hoofdstuk 5 van de Awb”
Voorbeeld Privacy en gegevensbescherming
U wenst een grote hoeveelheid berichten van gebruikers op sociale media zoals Twitter en Facebook te verzamelen om gedragsanalyses te maken voor direct marketing-doeleinden.
Dit is een vrij riskante bezigheid, aangezien de betrokkenen veelal niet op de hoogte zullen zijn. De consequenties voor de betrokkenen zijn ook niet altijd even duidelijk. In ieder geval is het gegeven dat de berichten door de betrokkenen zelf openbaar zijn gemaakt, bepaald geen vrijbrief om deze zonder meer voor eigen doeleinden te gebruiken.
Contractenrecht
Partijen kunnen afspraken maken over het wel of niet mogen gebruiken van bepaalde informatie. Het kan dus zijn dat bepaalde (beheerders van) websites of andere internetbronnen vanwaar u de gegevens wenst te verzamelen, met u hebben afgesproken dat dit niet mag. Dit kan bijvoorbeeld verboden zijn in algemene voorwaarden. Dat kan zelfs als daar geen rechten, zoals auteursrecht of databankrecht op rusten. Immers, de voorwaarden zijn, als deze daadwerkelijk zijn overeengekomen, een bindende overeenkomst waar u aan gehouden kan worden. Het is dan wel nodig dat die algemene voorwaarden op enige wijze zijn overeengekomen. Het enkel aanwezig zijn van de algemene voorwaarden op een website, zonder dat de bezoeker deze hoeft te accepteren, is in beginsel niet voldoende om de bezoeker te binden.
Voorbeeld Contractenrecht
Hier kan, net zoals bij voormelde andere voorbeelden, de vraag spelen welk recht eigenlijk van toepassing is. De website kan immers beheerd worden door een partij in een ander land dan de partij die inhoud van de website wil scrapen. En in verschillende landen gelden verschillende regels over wanneer een overeenkomst tot stand komt. Dit is een vraag op het gebied van internationaal privaatrecht (de regels over welk recht van toepassing is en welke rechter bevoegd is in internationale rechtsverhoudingen).
Een dergelijke kwestie kwam bod in het arrest van het Gerechtshof Den Haag van 23 januari 2018 in de zaak Ryanair/PR Aviation:
ECLI:NL:GHDHA:2018:61
In deze zaak had Ryanair in de voorwaarden van zijn website beperkingen gesteld aan het gebruik van vluchtroostergegevens. Maar de bezoeker hoefde deze niet actief te accepteren voordat van de website gebruikgemaakt kon worden. PR Aviation bood een website aan waarop consumenten vluchten konden zoeken, en gebruikte daarvoor de verzameling vluchtgegevens van de Ryanair-website.
Eerst oordeelde het hof, mede op basis van de internationale en Unierechtelijke afspraken op dit vlak, dat Iers recht van toepassing was op de vraag of de voorwaarden van toepassing zijn geworden. De Nederlandse rechter moest op dit punt dus Iers recht toepassen en concludeerde dat de voorwaarden niet zijn overeengekomen. PR Aviation was daardoor niet gebonden aan de gebruiksbeperkingen in de voorwaarden:
“73. Deze algemene beginselen toepassend stelt het hof vast dat onder Iers contractenrecht voor de totstandkoming van een overeenkomst vier constitutieve elementen zijn vereist, te weten: offer (aanbod), acceptance (aanvaarding), consideration en intention to create legal obligations.
(…)
80. Aanvaarding (acceptance) kan in zo’n geval niet worden aangenomen. De omstandigheden dat PR Aviation wist of moest weten van deze gebruiksvoorwaarden, dat zij een professionele partij is, dat zij zelf ook via browse-wrapping gebruiksvoorwaarden gebruikt(e) op haar eigen website (zie rov. 3.9 hiervoor), en dat PR Aviation naderhand expliciet is gewezen op de gebruiksvoorwaarden van Ryanair, zoals bij brief van 11 januari 2008 (vgl. rov. 3.10 en 98), doen daar niet aan af. Deze omstandigheden – ieder voor zich en ook indien tezamen genomen – kunnen immers niet met zich brengen dat, objectief gezien, een redelijk persoon denkt dat PR Aviation (de rechtskeuze in) de gebruiksvoorwaarden wilde aanvaarden.
(…)
82. Concluderend moet worden vastgesteld dat geen sprake is van aanvaarding door PR Aviation, en dat naar Iers recht dus geen sprake is van een (rechtskeuze-) overeenkomst tussen partijen. De vraag of sprake is van consideration en/of intention to create legal obligations kan dus in het midden blijven.”
Naar Nederlands recht was de uitkomst waarschijnlijk niet veel anders geweest, omdat ook naar Nederlands recht een aanbod en een aanvaarding nodig is voor totstandkoming van een overeenkomst.
Conclusie
Wenst u data van internet te scrapen of anderszins te verzamelen voor eigen gebruik? Houd er dan rekening mee dat verschillende rechtsgebieden hieraan beperkingen of zelfs verboden kunnen stellen. Door vóórdat u aan de slag gaat deskundig advies in te winnen, kunt u het risico op schadeclaims, en handhaving door de privacytoezichthouder, vermijden.
Advies
Wilt u gebruikmaken van onze parate kennis en ons met enige regelmaat bellen? Neem een abonnement op de Virtuele Juridische Afdeling. Mail direct even dan ontvangt u vrijblijvend de voorwaarden.
Meer weten? Bel of mail gerust:
T. +31(0)70-3819281
E. info@wisemen.nl
Voor de laatste ontwikkelingen schrijft u zich nu in voor de
Archief
Juridisch medewerker
Femke Prinsen
Internationaal handelsrecht, Intellectuele Eigendom en IT-recht
