Schadevergoeding onder de AVG

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (“de Afdeling”) heeft onlangs in een viertal uitspraken overwogen dat in meer gevallen dan voorheen, de bestuursrechter bevoegd is te oordelen over schadevergoeding wegens AVG-schending door een bestuursorgaan. Daarnaast heeft de Afdeling de inhoudelijke voorwaarden voor (immateriële) schadevergoeding wegens AVG-schending nader uitgelegd.

Bestuursrechter of burgerlijke rechter?

Niet alleen bedrijven zijn gebonden aan de AVG, maar ook bijvoorbeeld bestuursorganen.

Bestuursorganen

Denk aan het college van burgemeester en wethouders, ministers en de Belastingdienst/Toeslagen. Als een bestuursorgaan de AVG schendt, rijst de vraag bij welke rechter eventuele schadevergoeding geëist kan worden. Naast de burgerlijke rechter, kent Nederland immers ook de bestuursrechter, die oordeelt over besluiten van bestuursorganen.

Voordelen bestuursrechter

De bestuursrechtelijke weg heeft een aantal voordelen voor belanghebbenden. Zo zijn

1. de kosten lager en is
2. de wijze van procederen laagdrempeliger.

De Algemene wet bestuursrecht (Awb) bepaalt in artikel 8:88 dat voor verschillende vormen van onrechtmatig handelen door bestuursorganen, desgewenst bij de bestuursrechter schadevergoeding verzocht kan worden in plaats van bij de burgerlijke rechter.

Voorwaarden schadevergoeding bij bestuursrechter (artikel 8:88 Awb) 

Een van de voorwaarden is dat de verzochte schade niet meer bedraagt dan € 25.000,-. Daarnaast geldt de mogelijkheid alleen voor de volgende handelingen van een bestuursorgaan:

1. een onrechtmatig besluit;
2. een andere onrechtmatige handeling ter voorbereiding van een onrechtmatig besluit;
3. het niet tijdig nemen van een besluit;
4. een andere onrechtmatige handeling van een bestuursorgaan waarbij een ambtenaar of zijn rechtverkrijgenden belanghebbende zijn.

Feitelijke handelingen

Schendingen van de AVG zijn echter vaak feitelijke handelingen, bijvoorbeeld het onrechtmatig verwerken van persoonsgegevens.

Daarmee is er nog geen besluit zoals bedoeld onder a (een schriftelijke beslissing van een bestuursorgaan met rechtsgevolg). Een onrechtmatige verwerking is ook niet zonder meer een voorbereiding van een besluit of het niet tijdig nemen van een besluit (onder b of c). Het geval onder d ziet bovendien alleen op handelingen waarbij ambtenaren of hun rechtverkrijgenden belanghebbende zijn.

Een onrechtmatige verwerking is dus naar zijn aard vaak iets anders dan de gevallen opgesomd in artikel 8:88 Awb.

Artikel 34 van de Nederlandse Uitvoeringswet AVG

Wel bepaalt artikel 34 van de Nederlandse Uitvoeringswet AVG dat, als een bestuursorgaan een beslissing neemt op een verzoek van een betrokkene om bijvoorbeeld inzage, gegevenswissing of bezwaar, die beslissing een besluit is in de zin van de Awb.

Besluit in de zin van de Awb

Daardoor kan de bestuursrechter de rechtmatigheid van dat besluit wel toetsen (in beginsel na een bezwaarprocedure).

Probleem van rechtmatigheid

Het probleem is echter dat dit artikel 34-besluit zeer wel rechtmatig kan zijn. Het verzoek kan immers terecht niet worden ingewilligd. Bovendien is het de betrokkene die schade vergoed wil zien, vaak niet zozeer te doen om de uitkomst van dat verzoek, als wel om de achterliggende gegevensverwerking door het bestuursorgaan.

Het is niet de beslissing op een inzageverzoek dat schade heeft veroorzaakt, maar een onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens die al dan niet door het inzageverzoek ontdekt wordt.

Artikel 8:88 Awb & artikel 34 Uitvoeringswet AVG

De reikwijdte van de regeling in art. 8:88 Awb lijkt dus te beperkt voor zover het gaat om schendingen van de AVG. De Afdeling leidt echter uit de parlementaire geschiedenis van de Uitvoeringswet AVG af dat de Nederlandse wetgever wel bedoeld moet hebben dat bij schade wegens AVG-schendingen door bestuursorganen, ook de weg naar de bestuursrechter mogelijk moet zijn.

De Afdeling leest daarom artikel 8:88 van de Awb in samenhang met artikel 34 van de Uitvoeringswet AVG. Daaruit leidt de Afdeling af dat

“het aansluit bij de bedoeling van de nationale wetgever dat aan dezelfde rechter die oordeelt over onder meer beslissingen van bestuursorganen op een verzoek als bedoeld in artikelen 15 tot en met 22 van de AVG [lees: de beslissingen op verzoeken om uitoefening van de AVG-rechten van betrokkene], ook kan worden verzocht om vergoeding van daarmee in verband staande schade.”

Verband

De Afdeling overweegt dus niet dat altijd de weg naar de bestuursrechter openstaat bij een AVG-schending door een bestuursorgaan. Er moet namelijk een “verband” bestaan tussen de onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens enerzijds en een besluit op een verzoek als bedoeld in artikel 34 van de Uitvoeringswet AVG anderzijds.

De Afdeling benadrukt hierbij dat minder strikt wordt vastgehouden aan de eis van een onrechtmatig besluit in artikel 8:88 Awb, omdat er wel een verband moet zijn met een besluit als bedoeld in artikel 34 van de Uitvoeringswet AVG, maar dit besluit, bijvoorbeeld op een verzoek om inzage, als zodanig niet onrechtmatig hoeft te zijn.

Het is mijns inziens de vraag wat er nu precies verstaan wordt onder “verband”. Is het nodig dat de betrokkene pas op de hoogte is geraakt van de onrechtmatige verwerking als gevolg van het verzoek als bedoeld in artikel 34 Uitvoeringswet AVG, bijvoorbeeld na een verzoek om inzage? Of is een wat losser verband ook voldoende?

Wat als de betrokkene ook zonder uitoefening van zijn rechten als bedoeld in dat artikel 34 op de hoogte is van een onrechtmatige verwerking? Moet de betrokkene dan eerst een verzoek doen bij het bestuursorgaan om bijvoorbeeld inzage of gegevenswissing en wachten op de beslissing daarop, voordat bij de bestuursrechter schadevergoeding kan worden verzocht wegens die onrechtmatige verwerking?

Dat zou alsnog niet altijd heel efficiënt zijn. De precieze betekenis van het vereiste “verband’ zal ongetwijfeld verder in de rechtspraak worden ontwikkeld. Voorlopig is het voor betrokkenen die schadevergoeding willen verzoeken bij de bestuursrechter wegens AVG-schending door een bestuursorgaan, verstandig eerst in verband met deze (vermoedelijke) schending een verzoek in te dienen bij het bestuursorgaan om bijvoorbeeld inzage, bezwaar of gegevenswissing.

Schade

Naast de vraag van de bevoegde rechter, staat de Afdeling ook stil bij de vraag wanneer nu voldaan is aan de inhoudelijke vereisten voor schadevergoeding onder de AVG. Deze tweede vraag is niet alleen relevant voor bestuursorganen, maar voor iedereen die aan de AVG gebonden is (zoals bedrijven).

Immateriële schade

In alle zaken die tot deze uitspraken hebben geleid, gaat het om immateriële schade (schade die niet uit vermogensschade bestaat).

Beoordeeld naar nationaal recht

In de AVG zelf is niet bepaald op welke wijze de immateriële schade moet worden vastgesteld en berekend. De Afdeling oordeelt daarom dat dit beoordeeld moet worden naar nationaal recht. In het Burgerlijk Wetboek is, voor zover hier van belang, bepaald dat immateriële schade voor vergoeding in aanmerking komt indien

• de benadeelde lichamelijk letsel heeft opgelopen,
• in zijn eer of goede naam is geschaad of
• op andere wijze in zijn persoon is aangetast.

De benadeelde heeft in die gevallen recht op een naar billijkheid vast te stellen schadevergoeding.

Viertal zaken

In deze zaken ging het om het “op andere wijze” in zijn persoon zijn aangetast van de betrokkenen.

Is een enkele schending van de AVG daarvoor voldoende?

De Afdeling oordeelt van niet: De benadeelde moet de aantasting in zijn persoon met concrete gegevens onderbouwen. Dat is slechts anders indien de aard en de ernst van de normschending meebrengen dat de in dit verband relevante nadelige gevolgen daarvan voor de benadeelde zo voor de hand liggen, dat een aantasting in de persoon kan worden aangenomen. Het feit dat er inbreuk is gemaakt op een fundamenteel recht (hier het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer), is op zichzelf niet voldoende.

Schadevergoeding

Slechts in één van de vier zaken, heeft de Afdeling een schadevergoeding toegekend. Het ging om een zaak waarin de directeur van het Pieter Baan Centrum in een tegen hem gerichte klachtprocedure ten onrechte zonder toestemming en buiten medeweten van de betrokkene, stukken met medische gegevens over de betrokkene heeft verstrekt aan het Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg te Zwolle.

De Afdeling oordeelt dat de nadelige gevolgen in dit geval voor de hand liggen (waardoor de betrokkene de benadeling niet meer met concrete gegevens hoefde te onderbouwen). Dit oordeel lijkt vooral ingegeven doordat het ging om medische gegevens.

In een andere van de vier zaken heeft de Afdeling de uitspraak van 28 mei 2019 van de rechtbank Overijssel vernietigd. Die uitspraak was de eerste waarin een Nederlandse rechter schadevergoeding op grond van de AVG toekende. Dit betrof de zaak waarin een gemeenteambtenaar een e-mail met daarin de naam en woonplaats van de betrokkene aan andere gemeenten, waarin stond dat deze betrokkene twee Wob-verzoeken had ingediend (mogelijk met het doel die andere gemeenten te waarschuwen). Hoewel dit een onrechtmatige verwerking was, oordeelt de Afdeling dat hier niet de nadelige gevolgen voor de hand liggen en de betrokkene zijn schade ook niet met concrete gegevens heeft onderbouwd. Het is al met al, zo lijkt de Afdeling te overwegen, een minder ernstig geval. Enkel de stelling dat de e-mail stigmatiserend heeft gewerkt, is niet voldoende.

Kortom, bij het vorderen of verzoeken om schadevergoeding wegen schending van de AVG, is het zaak de gestelde schade en de nadelige gevolgen zo concreet mogelijk te onderbouwen.

Advies

Wilt u gebruikmaken van onze parate kennis en ons met enige regelmaat bellen? Neem een abonnement op de Virtuele Juridische Afdeling. Mail direct even dan ontvangt u vrijblijvend de voorwaarden.

Meer weten? Bel of mail gerust:

T. +31(0)70-3819281
E. info@wisemen.nl

Voor de laatste ontwikkelingen schrijft u zich nu in voor de

WiseMen Nieuwsflits!